تعزیه گونه‌ای اپرای ایرانی است

به گزارش پایگاه اطلاع رسانی حوزه هنری کرمان به نقل از خبرگزاری سینمای ایران رضا مهدوی؛ رئیس مرکز موسیقی حوزه هنری و پژوهشگر درباره پیشینه تعزیه در ایران گفت: بعد از واقعه کربلا حضرت زینب سلام اله علیه وقایع را بازگو کرد و عده ای نیز مثل دربار یزیدیان خواهان صحنه سازی‌هایی از لحظه لحظه نبرد بودند. این حرکت موجب شد تعزیه شکل گیرد و تابحال سرنوشت های گوناگونی در طول تاریخ بواسطه نگاه های متفاوت حکومتی و دینی بر آن جاری و ساری بوده است.

وی افزود: اما آنچه که مهم است تعزیه چیزی جز ادبیات و موسیقی و نمایش نیست که امروزه بعنوان هنر مدرن در جهان شناخته شده است. مدرن از این جهت که حرکت‌های نمایشی با آئین های رفتاری در کنار موسیقی دستگاهی ایران و کلام و اشعار برگرفته از روایات و حقایق بازگو شده از 1400 سال پیش تا هنرهای امروزی چون گرافیک، صحنه‌آرایی و غیره همه در خدمت این هنر بومی و اصیل ایرانی هستند.

مهدوی بعنوان موسیقی دان ایرانی درباره ارتباط موسیقی ایرانی و تعزیه یادآور شد: آن‌طور که فکر می کنیم مذهب مدافع موسیقی بوده است خیلی صحیح بنظر نمی رسد. چرا که در بیشتر مواقع مذهب و یا دیدگاه‌های مذهبی مانع از رشد و ترویج موسیقی در اعصار بوده است. ولی می توان گفت بواسطه روضه خوانی و مداحی و دیگر شقوق رفتارهای کلامی و روایی مبتنی بر موسیقی که حتی قبل از اسلام ما ایرانیان با آنها آشنا بوده ایم مذهب از آنها بهره ها جسته و تجلّی این بهره مندی تعزیه است.

وی ادامه داد: در مداحی و روضه برخورد مستقیم کلام را داریم ولی تعزیه گونه‌ای اُپرای ایرانی است که مستقیماً موسیقی در آن نقش دارد. البته باید گفت که بسیاری از خواننده های مشهور گذشته از تعزیه بیرون آمدند و راه موسیقی را پیش گرفتند. احمد خان ساوه‌ای، نکیسا، ضیاءالذاکرین، بنان، طاهرزاده، حاتم عسگری، تاج اصفهانی، ظللی و خیلی‌های دیگر که شهرت نیافتند.

این نوازنده سنتور همچنین درمورد نقش موسیقی دستگاهی ایران در تعزیه خاطر نشان کرد: بخشی از ردیف آوازی موسیقی ایران در تعزیه بکار می‌رفته و می‌رود، به نوعی موسیقی دستگاهی و نمایش بومی ایرانی در خدمت این هنر مذهبی شیعی بوده‌اند و متقابلاً در جاهایی می بینیم به این واسطه حمایت‌هایی هم از موسیقی آوازی و نه موسیقی سازی به طور پراکنده وجود داشته است.


تعزیه، حامی موسیقی آوازی ایران


این پژوهشگر موسیقی اذعان داشت: تا جایی که استاد ابوالحسن صبا در مصاحبه ای به سال 1336 می گوید: "نمی دانم با از بین رفتن تعزیه چه چیزی حافظ و ضامن موسیقی دستگاهی خواهد شد". زمانی بوده که کم کم هنرهای مدرن و پاپ غربی به کشور ما سرازیر شده بود و این موسیقی‌دان نخبه و برجسته اظهار نگرانی می کند و فکر می کند تنها ره رهایی پشتیبانی مذهب و هنرهای دینی و مذهبی از هنرهای ملّی است که می تواند راه گشا باشد. استاد صبا در ضمن به شاگردانش توصیه می نمود که بروند پای منبر روضه خوان‌ها، چرا که الحال و نغمات و ملودی‌های خوبی را می توانند برای خلاقیت ورزی و توسعه کار خودشان دریافت کنند.

مهدوی در رابطه با چگونگی استفاده از موسیقی دستگاهی در تعزیه گفت: بواسطه حرمت و احترامی که ائمه‌خوانی داشته و دارد در نقش‌های مثبت از آواز و تحریر موسیقی آوازی استفاده می‌شود ولی در نقش‌های اشقیا و منفی، تعزیه خوان‌ها اجازه ندارند به سبک آوازی بخوانند و می‌بایست به صورت کلام ساده و یا دکلمه‌وار گویش کنند، آنهم با صداهای گوش خراش و مهیب.

این پژوهشگر موسیقی ایران ادامه داد: البته اشعار در جای خود مهم هستند و تأثیرگذار و به طور کلی مردم ما فرهنگ شنیداریشان کلامی است تا موسیقایی صرف. ولی نباید جایگاه موسیقی ناب، خالص و یا بعبارتی بی‌کلام را در عرصه‌های گوناگون همچون موسیقی دینی ـ مذهبی فراموش کرد. نمونه های بسیار خوبی از گذشته تاکنون در دسترس است که باید بیشتر حمایت شده و نیز از رسانه ملی به گوش مردم رسانیده شود.

رئیس مرکز موسیقی حوزه هنری درباره نحوه بیان و کلام محاوره در مداحی ها و تعزیه خوانی امروزی نسبت به گذشته افزود: خیلی نباید از این موضوع نگران باشیم. بالاخره بخشی از فرهنگ اجتماعی و روزمره ما محاوره و عام است. آنجایی باید بترسیم که خدای ناکرده توهینی به ساحت مقدس بوجود آید و یا اصل موضوع را خدشه‌دار کند. زبان عام در تمام دنیا در کنار زبان و بیان رسمی جایگاهی دارد. مثل زبان‌ها و گویش های محلی در کشور خودمان که شاید از نظر زبان معیار و رسمی خوشایند نباشد ولی از نگاه آن خطّه و منطقه بسیار منطقی و شکیل باشد. اگر در نحوه ملودی‌ها و نغمات و الحان مراقبت جدّی صورت پذیرد استفاده از محاوره خیلی مشکل ساز نخواهد شد. ما گاهی اوقات تصورات خودمان را مصداق می کنیم و می خواهیم به همه تعمیم دهیم. اصلاً تعزیه فقط مربوط به ایام عزاداری نیست. بلکه برای ایام شادمانی هم هست. آیا تابحال نمونه هایی از آن را دیده ایم. فرهنگ شیعی، دینی و ملی ما برگرفته از تمامی ظرایف و زیبائی‌هایی است که باید هر یک جداگانه به‌آن‌ها توجه و پرداخته شود و صرفاً نگاه تعصبی نباید داشت. چرا که خیل عظیمی از جوانان پویای حقیقت و راستی را از گردونه جذب حداکثری خارج کرده که گناهی نابخشودنی است.
 
مهدوی درباره تأسیس خانه تعزیه ایران در کرمان گفت: حرکتی بسیار خوب و ارزنده ای است که رئیس حوزه هنری استان کرمان آقای سالاری بواسطه اینکه خودشان نیز تعزیه خوان و تعزیه گردان هستند با مشقات فراوانی تحقق یافته. الکرمان فؤاد العالم. کرمان دل عالم است و ما هم اهل دلیم. یکی از کانون های رشد تعزیه کرمان است در کنار مرکزیت آن یعنی استان مرکزی شهر اراک و می تواند زمینه رشد و بارآوری موسیقی آوازی ایران در آینده باشد. تأسیس این خانه با حمایت اشخاصی چون سید عظیم موسوی که تعزیه را ثبت جهانی کرد آنهم در برابر مدعیانی چون هندی ها و عراقی ها و لبنانی ها و سوریه ای ها، می تواند باعث کشف استعدادهای پراکنده شود. مهم در آموزش تعزیه لحن و لهجه های محلّی است هم در کلام و هم در موسیقی. بهتر است از فضاهای آکادمیک و دانشگاهی حذر کرد تا به روح ماجرا لطمه وارد نیاید. از این به بعد شاید بتوان از مکتب تعزیه کرمان نیز حرفی به میان آورد.

مهدوی درباره تولیدات ایام محرم و صفر اعتقاد دارد: این شهر تهران بزرگ است که گاهی نمونه های بد را عرضه می کند و گاهی به شهرستان ها کشیده می شود. در روستاها هرچه هست اصالت و پاکی و قداست است که نسل جوان نیز به آنها پای بند است. مراکز و نهادها با کار محرّمی خود را ثبت می کنند. همه سر سفره ابا عبدالله الحسین باید اثری از خود بر جای گذارند ولی نه به هر قیمتی. باید کارها مبتنی بر اصول و رفتار شایسته حرکت دینی باشد." ثبت است بر جریده عالم دوام ما ..." اینگونه. این جیرجیر قلم خوشنویسی نیز شرح درد و فراق و اشتیاق است که تا سرش بریده نشود نمی تواند اینگونه فریاد کشد بر روی کاغذ، که استعاره ای از زبان مولوی: بشنو از نی چون حکایت می کند ـ وز جدائی‌ها شکایت می کند. حرف و بیان ما هم باید در آثار موسیقایی مانند قلم خوشنویسی باشد تا عرفان محرّم تجلّی ظاهری بیابد. نوکری در چنین ایّامی دکتر، مهندس، پزشک، هنرمند و غیره نمی شناسد و هر که درست عرض ارادت کند در واقع به خود کمک کرده است و تجلی این ارادت و نوکری در تولید آثار هنری و تعزیه خوانی و مدّاحی شکل دیگری دارد که باید بدان با آگاهی و شعور پرداخت.