توفیق الحکیم

توفیق الحکیم

مصر همیشه در تاریخ عرب و جهان نقش تاثیر گذاری داشته است حال این تاثیر در زمینه های سیاسی باشد خواه مذهبی و اجتماعی و فرهنگی  ، بی شک یکی از ادیبان خاص و تا ثیر گذار جهان عرب  کسی نیست به جزنمایشنامه نویس ، داستان نویس ، رئیس کتاب خانه ملی و عضو یونسکو  توفیق الحکیم  شخصیت برجسته مصری ، توفیق الحکیم در سال 1898 در اسکندریه به دنیا آمد  او در قاهره به تحصیل در رشته حقوق پرداخت  و در زمان طغیان مردم مصر علیه استعمار انگلیس در جنبش های ضد استعماری حضور فعالانه ای داشت  و به همین دلیل مدتی را در زندان گذراند . توفیق الحکیم که از یک خانواده اشرافی بود  در سال 1924 برای گرفتن دکترای حقوق راهی انگلستان شد و همین حضور باعث آشنائی او با اندیشه ها ، نظریه ها و تحولات غر ب در عرصه نمایش شد و بعد از بازگشت از فرانسه تصمیم گرفت هنر نمایش را در مصر متحول کند ، و از سوئی دیگر آشنائی او با شیوه داستان نویسی اروپائی باعث شد  تا با نوشتن داستانی تلاش مردم کشورشش را درراه دست یابی به آزادی و استقلال بازگو نماید که نام آن بازگشت روح (عودالروح) نام داشت که با الهام از انقلاب 1919 ضد استعماری مصریان نگاشته شد ، غالی شکری در کتاب ادب مقاومت در باره این  قصه (عودالروح) می گوید : این اندیشه اساسی را به گونه ای در تارو پود قصه اش تنیده است که پنداری تقدیری ازلی است که هرزمان زندگی مصر در خطر افتد بی درنگ روحش باز می گردد و انقلاب را آغاز می کند .

الحکیم نمایشنامه نویسی جدید را در مصر  گسترش داد و در عین حال اورا پدر نمایشنامه نویسی مدرن  جهان عرب می دانند . نمایشنامه ها ی اواز دو جنبه واقع گرا ئی واندیشه ای قابل بررسی می باشند  . جنبه واقع گرای آن در حقیقت به پیشینه های قومی و قبیله ای درمصر می پردازد و در بخش اندیشه ای  آثارش از ادبیات و مکاتب انسان گرایانه فلسفه غربی متأثر است و می کوشد تا آثارش را به صو رتی جهان شمول عرضه کند، اوبه طرق مختلف  تمام تلاشش را می کند تا فضای فرهنگی وهنری مصر از تحولات و پیشرفت های غرب بی خبر نماند .توفیق الحکیم با نوشتن نمایشنامه اهل الکهف که برگرفته از داستان قران کریم است به شهرت جهانی می رسد که   طه حسین (متوفی 1352 ش / 1973)، منتقد صاحب نام مصری ، نمایشنامه  اهل الکهف را به منزله نقطه عطفی در تاریخ ادبیات عربی ستوده است . توفیق الحکیم بیش از 80 نمایشنامه نوشته است که می توان به نمایشنامه های اجتماعی و سیاسی او  مانند مسرحیّات الحکیم (1937)، مسرح المجتمع (1950) و المسرح المنَّوع (1956) لایدی الناعمه (1954) والسلطان الحائر(1960)  و نمایشنامه های اساطیری مثل اهل الکهف (1933)، شهرزاد (1934)، سلیمان الحکیم (1943) الملک اودیب (1949) اشاره کرد ، دکتر فرهاد ناظرزاده کرمانی در کتاب پیش درآمدی بر شناخت هنرهای نمایشی در مصر نمایشنامه مرگ آواز توفیق الحکیم را ترجمه کرده است که خلاصه آن چنین است

 در روستائی در مصر زنی بیوه به عساکر زندگی می کند که شوهرش را مردی به نام تهاوی کشته است و اینک همراه پسرخواهرش سمیدا زندگی می کند او به انتظار ورود قطار است که پسرش ایلوان پس از هفده سال به روستا برگرددو امید مادر این است که پسرش به انتظار هفده سال او مبنی بر انتفام خون پدر از قاتل دست بزند ، در زمان قتل پدر ایلوان دو سال داشته و مادر برای حفظ جانش شبانه اورا نزد یکی از خویشاوندانش به قاهره می فرستد تا در گرفتن کارد مهارت یابد تا بتواند  انتقام پدررا بستاند اما پسر راه دیگری را می رود او به حوزه علمیه الازهر می رود و طلبه می شود و هدفش از بازگشت به روستا تبلیغ و موعظه می باشد نه انتقام او هدفش این است که با دعوت کردن مردم به وحدت آنها  را به ساختن مدرسه ، بیمارستان ، سد و... تشویق کند و از هم ولایتی هایش می خواهد که وقت خودرا صرف شیوه های احمقانه دشمنی و چنددستگی که ناشی از بی کاری است نکنند . اما مادر تنها وتنها به انتقام می اندیشد وزمانی که از پسرش نا امید می شود از خواهر زاده اش سمیدا می خواهد که او به جای پسرش انتقام شوهرش را بگیرد اما طبق سنت تا زمانی که فرزند در قید حیات است وظیفه اوست که چنین کاری رابکند مگر اینکه اوهم بمیرد از انجا که کینه وحس  انتقام تمام وجود مادر را گرفته سمیدا را با کاردی روانه می کند تا ابتدا پسرش را بکشد وسپس انتقام شوهرش را بگیرد ، حس مادری او که به واسطه انتقام جوئی ناتوان شده بود نا گهان دوباره زنده می گردد واحساس عمیق مادرانه  فوران می کند اما فاجعه اتفاق افتاده بود.

 توفیق الحکیم در سال 1987 در قاهره چشم از جهان فروبست

نویسنده : بابک دقیقی