شهرهای کشورمان نشانی از معماری ایرانی اسلامی ندارند

به گزارش پایگاه خبری حوزه هنری، علی‌اکبر ولایتی، مشاور مقام معظم رهبری، در نخستین همایش جایگاه عناصر دینی در توسعه شهری که در تالار همایش‌های دانشگاه آزاد اسلامی مشهد مقدس برگزار شد، گفت: هر انسانی دارای هویت است و با آن هویت شناخته می‌شود، در حقیقت شناسنامه هر فرد همراه او است و این نشان می‌دهد که این انسان اهل کجا و متعلق به چه حوزه جغرافیایی و فرهنگی است؛ همچنین هر بخشی از زمین کشور، شهر و منطقه دارای هویت خاص خود است.
وی ادامه داد: ما در ایران به هر ساختمان قدیمی که برسیم، در صورت داشتن شناخت اندک، تشخیص می دهیم که این معماری مربوط به کدام عصر است و این بدین جهت است که معماری‌های گوناگون متناسب با دیدگاه‌های افراد در قرون مختلف بوده است. معماری‌های سده‌های گذشته در کشور بر اساس معماری اصیل ایرانی و اسلامی انجام می‌شد که به تدریج از آن فاصله گرفته است به همین منظور مسئولان و دست‌اندرکاران ذیربط از جمله در مناطق شهری خواست با برنامه‌ریزی اصولی به معماری ایرانی و اسلامی توجه خاصی داشته باشند.
ولایتی در بخش دیگری از این همایش عنوان داشت: بسیاری از علوم باید در یک کشور، به مرحله‌ای از تکامل برسد تا در معماری آن کشور لحاظ شود، به همین دلیل در معماری تاریخ تمدن اسلامی اوج معماری قرن‌ نهم تا دوازده است در حالی که علم ریاضی قرن‌های سوم و چهارم، علوم تجربی قرن‌های چهار، پنج و شش و ادبیات قرن‌های پنج، شش و هفت و عرفان عملی در قرون سه و چهار است.
وی ادامه داد: هنر و مجموعه‌های هنری در مجموعه اجزای فرهنگ و تمدن اسلامی دیررس‌تر است و دارای توجیه منطقی است. معماری در بین اجزای تمدن اسلامی جزو دیررس‌ترین اجزای تمدنی به لحاظ سیرتکاملی است و آنچه ما می‌سازیم باید با هویت ما که بخشی از آن دین و پیروی از اهل بیت است، هم‌خوانی داشته باشد.
مشاور مقام معظم رهبری تأکید کرد: متاسفانه شهرهای کنونی ما هیچ نشانی از معماری و شهرسازی ایرانی اسلامی ندارند. باید در جمهوری اسلامی، شهرها را آسیب‌شناسی کنیم؛ می‌توان به جرأت گفت که شهرهای ما به خصوص شهر تهران در بخش‌های جدیدی که ساخته شده، بخش نظارت اسلامی ایرانی ندارد، در حالی که اگر ما به پاریس برویم هر خیابانی یک شناسنامه دارد و هر فردی اگر می‌خواهد ساختمانی بسازد باید حتما طبق آن شناسنامه عمل کند؛ ولی شهرهای ایران این گونه نیست اگر به داد شهرهای کشور نرسیم آن وقت عصر ما بی‌هویت‌ترین معماری در تاریخ ایران می‌شود، یعنی اگر به خیابان‌های شهرهایی که تازه ساخته‌شده مراجعه کنیم هیچ نشانی از هیچ منطقه‌ای حتی از شهرهای اروپایی هم ندارد، و یک مجموعه در هم ریخته و در هم تنیده نتیجه معماری امروز ما شده است.
وی با بیان این که علم با اسلام مغایر نیست اما نوع دیدگاه و جهان‌بینی متفاوت است، بدین معنا که آیا انسان اشرف مخلوقات است یا یک باکتری تکامل‌یافته، تشریح کرد: این نوع نگاه به انسان نشان می‌دهد که اسلام با تمدن‌ها و فرهنگ‌ها برخورد مسالمت‌آمیز داشته و ما امروز دارای تمدن اسلامی هستیم و این یعنی اسلام جهان شمول است و با جامعیت می‌نگرد، بدین دلیل این عوامل باعث پویایی و حرکت اسلام شده است. این جزو ویژگی‌های اسلام است که معماری‌های ما در مساجد، مدارس و مقابر می‌‌تواند متبلور شود.
وی خاطرنشان کرد: یکی از جهانگردان که در عصر صفویه به اصفهان سفر کرده بود در سفرنامه خود می‌نویسد: «ما در اروپا می‌گوییم که فلان میدان زیباترین است اما من میدان نقش جهان را که دیدم می‌گویم این میدان نقش جهان از آن چیزی که ما در ونیز داریم زیباتر است.»
مشاور مقام معظم رهبری در مثالی دیگر بیان کرد: درب مسجد شیخ لطف اله به سمت مشرق است و هنگامی که فرد می‌خواهد وارد مسجد شود و در مقابل قبله بایستد باید نزدیک به 130 درجه بچرخد، اما معماران آن زمان مسجد را به گونه‌ای ساخته‌اند که انسان متوجه این چرخش نمی‌‌شود و در صورت ورود خود را مقابل قبله می‌بیند؛ همچنین نورپردازی آن به گونه‌ای است که منافذ گنبد از بیرون نامعلوم است در حالی که فضای مسجد از طلوع فجر تا غروب آفتاب با وجود آن منافذ نیاز به نور ندارد.
ولایتی گفت:‌ اگر به کاشی‌کاری گنبد مسجد شیخ لطف‌اله نگاه بیندازیم شاهد پایداری رنگ زرد آن هستیم در صورتی که کاشی‌کارهای امروز تنها برای ۳۰ سال تنظیم می‌کنند که در کاشی ترک یا شکستگی به وجود نیاید اما این گنبد ۴۰۰ سال است که پابرجاست. شهرهای ایران به لحاظ معماری درهم ریخته و بدون انسجام هستند و ما امروز شاهدیم که دیگر هیچ اثری از معماری سنتی و اسلامی دیده نمی شود.
او در پایان اظهار داشت: ساختن اصفهان جدید در زمان صفویه در کنار اصفهان قدیم باعث خراب‌شدن شهر قدیم اصفهان نشده است، بلکه به گونه‌ای در کنار آن ساخته‌شده که تفاوتی محسوسی دیده نمی‌شود و این شهرسازی مسنجم در تاریخ شهرسازی جهان وجود ندارد؛ این شهرسازی هم هویت اسلامی، ایرانی و و هم شکل کمال‌ یافته است. شکل پیشرفته معماری اسلامی ایرانی پس از تکامل یافتن حوزه‌های علمی و هنری است.
وی با تاکید بر اینکه هنر متعالی نشان‌گر تعالی جوامع اسلامی است، گفت: هنر بخش با اهمیتی از تمدن اسلامی بوده و هر قدر جوامع اسلامی در راه هنر تعالی حرکت کنند زمینه برای ظهور امام زمان (عج) فراهم می‌شود.
وی با اشاره به نقش و جایگاه پایتخت معنوی و آستان قدس رضوی در معماری ایرانی و اسلامی ادامه داد: وجود بارگاه منور رضوی در مشهد سبب شده تا یکی از کانون ها و مراکز هنرهای اسلامی و معماری، آستان قدس رضوی باشد.
این سبب امیدواری است که در عصر و زمان ما به این مقدار در اینجا به هنر و معماری اسلامی اهتمام ویژه ورزیده می‌شود.
در ادامه این همایش محمود صلاحی، استاندار خراسان رضوی، علوم و رسوم را به عنوان میراث فرهنگی یک ملت دانست و گفت: علاوه بر این‌ها می‌توان با تفکر به خودباوری رسید.
وی تصریح کرد: بزرگان ایرانی در مقایسه با کشورهای مشابه 10 و گاهی تا 15 برابر هستند و در گذشته ایران جزو دو تمدن بزرگ جهانی بوده است.
صلاحی، رشد ایران پس از اسلام را در جهان بی‌نظیر توصیف کرد و گفت: یک اشکال تاریخی نیز وجود دارد و آن هم این است که با عدم خودباوری حاکمان و نوکری بیگانگان در اعصار مختلف تاریخ، ایران در تمام زمینه‌های علمی عقب مانده است.
پورحسین، نایب رییس نظام مهندسی ساختمان خراسان رضوی به عنوان یکی دیگر از میهمانان این همایش یک روزه در سخنانی این همایش را نخستین همایش پس از انقلاب در نوع خود دانست و اظهار کرد: خراسان رضوی با داشتن 18 هزار مهندس در هفت رشته همچون عمران، معماری، ترافیک و نقشه برداری دومین جمعیت مهندسی کشور پس از تهران را دارا است.
وی با اشاره به اجلاس وزرای کشورهای اسلامی که مشهد را به عنوان پایتخت فرهنگی جهان اسلام برای سال 2017 انتخاب کرده‌اند، تصریح کرد: باید مشهد جایگاه خود در معماری ایرانی اسلامی بناها را پیدا کند.
پورحسین با اشاره به سخنان رهبر در خصوص ترسیم سیاست‌های کلی نظام که بر هویت ایرانی ـ اسلامی در شهرسازی تأکید دارند، افزود: یکی دیگر از تأکیدات مقام معظم رهبری بر رعایت هویت معنوی و تاریخی شهرها به خصوص مشهد و قم بوده است.
 
در ادامه این همایش غلامرضا جلالی، نماینده دفتر تبلیغات اسلامی خراسان رضوی طرح مباحث شهری را از ضروریات جامعه امروز دانست و بیان کرد: اگر به ادیان مختلف نگاه شود، کمتر دینی است که به روستاها و مباحث فرهنگی آن نپرداخته باشد. در جامعه اسلامی اخلاقیات برای حفظ تعادل است و این اعتدال اخلاقی با معماری رابطه مستقیم دارد چرا که شیوه ساخت عمودی و افقی بناها بر افزایش یا کاهش جرم موثر است.
 وی گفت: صورت‌هایی که در شهرها شکل می‌گیرند در باطن خود دارای معنایی هستند و هر اندازه نظام معنایی از بین برود، صورت ها نیز رنگ دیگری می‌گیرند.
جلالی افزود: ما باید از مجرای دین و اخلاق بهترین ارتباط را با معماری برقرار کنیم و با زنده‌کردن مفاهیم اسلامی، معماری گذشته ایران را احیا کنیم.
آیت‌اله معصومی نماینده ولی‌فقیه در منطقه 9 دانشگاه آزاد اسلامی هم که از میهمانان این همایش بود، با تاکید بر رعایت اصول معماری در شهر مشهد، همکاری و هماهنگی همه ارگان‌های مربوط اعم از شهرداری، نظام مهندسی، مسکن و شهرسازی و سایر نهادهای مرتبط را خواستار شد.
گفتنی است دبیر این همایش در آغاز مراسم گفت:‌ این نخستین همایش ملی با موضوع‌‌شناسی شهرسازی اسلامی ایرانی است که با شرکت استادان دانشگاه و محققان و صاحب‌نظران ذیربط کشور به مدت یک روز در مشهد در حال برگزاری است.
محمد هادی عرفان افزود: افراد شرکت‌کننده در محورهای اصلی نظیر جایگاه قبله در توسعه شهرهای ایرانی و تأثیرگذاری و تأثیرپذیری کالبدی فضاهای شهری، جایگاه مسجد در طرح‌‌های شهرسازی بخش‌های توسعه‌یافته شهرهای ایران در سه دهه گذشته و جایگاه گلزار شهدا در شهرهای ایران به بحث و تبادل نظر یا ارائه مقاله می‌پردازند.
وی سایر محورها و موضوع‌های این همایش را بررسی مولفه‌های دینی در سیمای شبانه شهرها و بررسی نحوه حضور عناصر دینی در مراکز آموزشی، تفریحی، بوستان‌ها و فضای سبز شهرها ذکر کرد.  وی اظهار داشت:‌ از مجموع 20 مقاله ارائه شده به دبیرخانه همایش چهار مقاله در مدت برگزاری آن ارائه می‌شود.
عرفان گفت: این همایش به همت حوزه هنری تبلیغات اسلامی استان خراسان رضوی و موسسه حکمت و دانش و با حمایت‌‌های علمی و معنوی حوزه علمیه قم، دفتر آیت‌اله زنجانی از مراجع عظام تقلید، استانداری و دفتر تبلیغات اسلامی خراسان رضوی، دانشگاه امام رضا علیه‌السلام، آستان قدس رضوی و سازمان بازسازی عتبات عالیات مستقر در این استان برگزار می‌شود.
یادآوری می شود، این همایش یک روزه با حضور اساتید و دانشجویان دانشگاه‌های کشور از استان‌های مازندران، گیلان، خراسان رضوی، شمالی و جنوبی برگزار شد.