غنا و موسیقى و نقد و بررسى دلایل حرمت آنها

بهره‏گیرى از زیبائی‌هاى جهان آفرینش به منزله مظاهر جمال و کمال الهى و پرورش و تقویت حس فطرى زیبایى‏شناسى و زیبادوستى، از نیازهاى آدمى است. غنا و موسیقى نیز از مظاهر زیبایى به شمار مى‏آید. غنا در لغت به معناى خوانندگى و موسیقى به معناى نوازندگى است. عده‏اى پیدایش غنا و موسیقى را همزمان با پیدایش انسان دانسته و بهره‏مندى انسانهاى وحشى و بى‏تمدن همچون بومیان آفریقا و استرالیا را از سرود و ساز، گواه بر این مدعا مى‏گیرند.(1)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

است.»(10)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

«بعضى گفته‏اند: «زور» به معنى شرک است. پاره‏اى دیگر گفته‏اند به معنى دروغ است و دروغى بالاتر از شرک وجود ندارد. برخى نیز گفته‏اند، به معنى اعیاد یهودیان و مسیحیان است.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

هیچ‏یک از روایاتى که غنا را یکى از مصادیق آیه سى سوره حج معرفى مى‏کنند، داراى سند معتبرى نیستند. روایات اول به سبب وضعیت مجهول «درست» از نظر رجالى، روایت دوم به سبب ارسال در سند،(44) روایت سوم به سبب وجود راوى غیر ثقه یعنى «سهل بن زیاد» و وضعیت مجهول رجالى «یحیى بن مبارک» و روایت چهارم به سبب ضعفِ «على بن حمزه» از نظر رجالى سندشان مورد خدشه است. حدیث پنجم از نظر سندى صحیح مى‏باشد؛ اما، دلالتش بر حرمت مطلق غنا ناتمام است؛ زیرا، «احسنت» گفتن به خواننده نمى‏تواند غنا باشد؛ چرا که به قول بزرگانى همچون شیخ انصارى، صاحب جواهر و امام خمینى، «عرف متشرعه» از غنا تنها کلام را نمى‏فهمد؛ بلکه، کلام آهنگین و خاص را غنا مى‏نامند و لذا اطلاق غنا به کلام برخلاف ارتکاز عرفى است. از طرف دیگر احتمال قوى مى‏رود «زور» و «باطل» بودن تشویق خواننده، بدان جهت باشد که «آواز لهوى و فسادانگیز» مورد تشویق و تأیید واقع مى‏شود.

 

 

 

 

3.4.2. ارزیابى روایات ناهى از استماع و شرکت در مجالس «غنا»

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نظر آیة‏اللّه‏ میرزا جواد تبریزى

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

فهرست منابع و مآخذ
1 ـ قرآن.
2 ـ شعر و موسیقى در ایران، مقاله‏اى از اقبال.
3 ـ مکاسب محرمه، شیخ انصارى.
4 ـ ارشاد الطالب، میرزا جواد تبریزى.
5 ـ وسائل الشیعه، شیخ حرّ عاملى.
6 ـ البرهان فى تفسیر القرآن، سید هاشم حسینى بحرانى.
7 ـ مصباح الفقاهة، ابوالقاسم خوئى.
8 ـ منیة السایل، ابوالقاسم خوئى.
9 ـ معجم مفردات الفاظ قرآن، راغب اصفهانى.
10 ـ هدایة الطالب الى اسرار المکاسب، میرزا فتاح شهیدى.
11 ـ مقنع، شیخ صدوق.
12 ـ المیزان، علاّمه طباطبایى.
13 ـ مجمع البیان، علاّمه طبرسى.
14 ـ خلاف، شیخ طوسى.
15 ـ نهایه، شیخ طوسى.
16 ـ مفتاح الکرامه، سید محمد جواد عاملى.
17 ـ تفسیر نورالثقلین، عبد على بن جمعه العروسى الحویزى.
18 ـ حق الیقین، علاّمه مجلسى.
19 ـ مجمع الفائدة و البرهان، محقق اردبیلى.
20 ـ جامع المقاصد، محقق کرکى.
21 ـ سلسلة ینابیع الفقهیه، على اصغر مروارید.
22 ـ تعلیم و تربیت در اسلام، مرتضى مطهرى.
23 ـ تحقیق عن مسألة الغنا، محمد هادى معرفت.
24 ـ انوار الفقاهه، ناصر مکارم.
25 ـ نظرى به موسیقى، شریعت موسوى.
26 ـ مبانى فقهى و روانى موسیقى، حسین میرزاخانى.
27 ـ جواهر الکلام، محمد حسن نجفى.

8. بحث موسیقى به معناى نوازندگى و استفاده از ساز و آهنگ و یا آوازهاى همراه با ساز، از بحث غنا به معناى آواز بدون ساز جداست؛ زیرا، حتى بسیارى از کسانى که به حلیت مطلق ذات غنا و یا تفصیل میان غناى شهوانى و غیر شهوانى نیز فتوى داده‏اند، بر حرمت مطلق موسیقى تأکید نموده‏اند.

7. درباره غنا سه دیدگاه عمده: 1 ـ حرمت مطلق، 2 ـ حلیت مطلق ذات غنا، 3 ـ تفصیل میان غناى شهوانى و غیر شهوانى وجود دارد که این مقاله، صرفا در صدد نقد و بررسى نظریه فقهى طرفداران حرمت مطلق بود.

5. برخى از فقیهان شیعه مانند فیض کاشانى(74) و محقق سبزوارى(75) بر حلیت ذات غنا اصرار نموده و حرمت آن را به اعتبار مقارنات و گناهانى که معمولاً همراه غنا صورت مى‏گیرد، مانند اختلاط زن و مرد، رقص، حرکات مفسده‏انگیز، میگسارى و... دانسته‏اند.

6. برخى از فقیهان مانند امام خمینى رحمه‏الله (76) این اسناد را به فیض کاشانى و محقق سبزوارى ناتمام دانسته و نظر ایشان را بر تفصیل میان غناى شهوانى و غیر شهوانى حمل مى‏نمایند؛ گرچه، این حمل با ظاهر عبارتهاى ایشان سازگار نیست.

3. استنباط حرمت غنا به صورت اجمالى، جاى تردید نیست و این اجمال به وسیله قرائن و دلایل دیگر برطرف مى‏گردد و به لهو مفسده‏انگیز و صوت مُطْرِب، مقیّد مى‏گردد.

4. گرچه مشهور فقیهان امامیه، غنا را به طور مطلق حرام مى‏دانند؛ ولى، به نظر مى‏رسد تعریفى که ایشان از غنا ارائه مى‏دهند همان صوت مطرب است؛ در این صورت، نزاع میان مشهور فقیهان و قائلان به تفصیل میان غناى شهوانى (حرام) و غیر شهوانى (حلال)، نزاع لفظى خواهد بود.

2. برخى از دلایل که بیانگر حرمت لهو و غنا به معناى صداى شادى‏آفرین و غیر شهوانى و غیر مطرب است، دچار اشکالهاى سندى و دلالى است و قرائن خارجى عصر صدور روایات نیز، استنباط حرمت مطلق غنا را زیر سؤال مى‏برد.

1. دلیل قاطعى بر حرمت مطلق لهو و غنا به معناى صداى شادى‏آفرین و صورت غیر شهوانى وجود ندارد.

از آنچه گذشت مى‏توان به نتایج زیر نایل شد:

جمع بندى و نتیجه گیرى

وى مى‏گوید: بعید نیست لعب شامل افعال و کارهاى اطفال و کودکان شود که ناشى از غیر قواى شهوانى است. ایشان در این باره مى‏گوید: «و لا یبعد ان یعمّ اللعب مثل افعال الاطفال الناشئا من غیر القوى الشهوة بخلاف اللهو فانّه یختص بالافعال التى یکون الداعى الیها تلک القوى.»(73)

از نظر ایشان، لعب در صورتى حرام است که با آلات قمار و مانند آن استعمال گردد؛ یا لعب با آلات غیر قمار در صورتى که با رهن (شرط پول و امثال آن) باشد. وى مى‏نویسد:

«اما اللعب فقد تقدم انّه ایضا باطلاقه غیر محرم بل المحرم اللعب بالآلات المعده للقمار او بغیر تلک الآلات ولکن مع الرهن.»(72)

ایشان لهوى که با استعمال آلاتى را که براى لهو آماده شده مانند زدن تارها و امثال آن، حرام مى‏داند.

فقیه معاصر، استاد فرزانه حاج شیخ جواد تبریزى بر این باور است که لهو مختص افعالى است که داعى به آنها قواى شهوانى است. وى دلیل قابل اعتماد بر حرمت لهو را انکار مى‏کند و لغو را نظیر لهو دانسته و مى‏گوید: «لغو» در صورتى حرام است که مندرج در یکى از عناوین حرام مانند غنا و قمار باشد. ایشان مى‏نویسد: «والمتحصل انه لیس مِن البین ما یمکن الاعتماد علیه فى تحریم مطلق اللهو نعم لاکلام فى حرمه اللهو باستعمال آلات المعدة له من ضرب الاوتار.»(71)

 

آیة‏اللّه‏ خوئى پس از ذکر تعدادى از این روایات در صدد جواب برآمده و مى‏گوید: عمل به اطلاق این روایات جایز نیست؛ زیرا، ضرورت بر جواز لهو در برخى از موارد مانند بازى با تسبیح یا ریش یا ریسمان یا سنگها و مانند اینها دلالت مى‏کند.(69) بنابراین بر فرض صحت این روایات، عمل به اطلاق آنها واجب نیست و به ناچار باید این روایات را بر قسم خاصى از لهو مانند غنا حمل نمود یا بر اشتغال به امور لغو به حدى که فاعل (انجام دهنده) آن را از یاد خدا غافل نماید حمل نمود و در این هنگام لهو از محرمات الهى است.(70)

دیدگاه محقق خوئى پیرامون این روایت

2. این روایت مربوط به آلات لهو است؛ زیرا، ملاهى بدون قرینه جمع اسم آلت (ملهاة) و به معناى آلات لهو است؛ در حالى که، بحث ما در حرمت مطلق لهو است؛ بنابراین، روایت اخص از مدعا را ثابت مى‏کند و بر حرمت مطلق لهو، دلالتى ندارد.

1. سند این روایت ضعیف است. گرچه طبق نظر مشهور فقیهان، عمل اصحاب؛ جابر ضعف سند است.

اشکالات

و (مرحوم صدوق) در کتاب مقنع گفته است: و از ملاهى (آلات لهو) و بازى با خاتمها و اربعه عشر و هر قمارى دورى کنید همانا امام صادق علیه‏السلام و امام باقر علیه‏السلام از آنها نهى فرموده‏اند.

3. فتوا دادن به حرمت سخنان و صداهاى لهوى به معناى سرگرم‏کننده مانند شنیدن قصه‏هاى سرگرم‏کننده و بیهوده، کارى است مشکل و نوع فقیهان بدان قائل نیستند و اگر از ظاهر کلمات برخى از فقیهان چنین استفاده مى‏شود باید آن ظهور را حمل بر قسم خاصى از صداهاى لهوى نمود که بازدارنده از یاد خدا به ترک واجبات و انجام محرمات و تحریک‏کننده شهوت و امثال آن است. مانند غنا لهوى و آلات لهو و موسیقى.

روایت سوم: «و فى المقنع» قال: «و اجتنب الملاهى واللعب بالخواتیم والاربعة عشر و کل قمار فانّ الصادقین علیه‏السلام نهوا عن ذلک.»(68)

2. اگر مراد از لهو در این روایت، مطلق سخن و صداى لهوى باشد، دلالت بر حرمت مطلق لهو نخواهد داشت؛ بلکه، دلالت بر حرمت سخن و صداى لهو دارد. در این صورت نیز دلیل اخص از مدعى مى‏شود.

1. احتمال دارد مراد از لهو در این روایت به قرینه لفظ «استماع» و «غناء» آلات لهو و طرب و موسیقى باشد؛ بنابراین، روایت دلالت بر مطلق لهو نمى‏کند مطلق لهو اعم است و دلیل اخص از مدعى مى‏شود.

گرچه این روایت از نظر سند قابل اعتماد و از نظر دلالت، ظهور بر حرمت مطلق صداى لهوى دارد، لکن با چند اشکال روبروست:

نقد و بررسى

روایت دوم: محمد بن یعقوب عن على بن ابراهیم عن ابن محبوب عن عنبه عن ابى عبداللّه‏ قال: «استماع اللهو والغناء ینبت النفاق کما ینبت‏الماء الزرع.»(67) کلینى از على بن ابراهیم از پدرش از ابن محبوب از عنبه از امام صادق علیه‏السلام فرمودند: شنیدن لهو و غنا، نفاق را مى‏رویاند همان‏گونه که آب گیاه را مى‏رویاند.

2. این روایت دلالتى بر حرمت مطلق لهو ندارد؛ زیرا، هر لهوى که متصف به جلوگیرى از یاد خدا باشد، حرام است مانند غنا، و زدن تارها و مانند اینها.

بر استدلال به این روایت، ایرادهاى سندى و دلالى وارد شده است که برخى از آن عبارتند از:

1. سند روایت ضعیف است؛ پس، اعتمادى بر آن نیست؛(65) زیرا، در سند روایت بکربن عبداللّه‏ بن حبیب آمده که قابل توثیق نیست و احمدبن یحیى بن زکریا نیز در رجال سند، مجهول است.(66)

گرچه عده‏اى بر این باورند که لفظ مکروهه در این روایت حمل بر تحریم یا تقیه مى‏گردد(64) ولى به نظر مى‏رسد که لفظ کراهت در روایات به معناى لغوى آن یعنى «حرام» به کار مى‏رود نه معناى اصطلاحى آن که یکى از احکام پنجگانه تکلیفى است بنابراین، روایت مزبور، دلالت بر حرمت مطلق ملاهى دارد که انسان را از یاد خدا باز مى‏دارد.


اشکالات

ب. مکروهه

عده‏اى بر این باورند که ملاهى جمع مَلْهى (به فتح میم و الف مقصوره) مصدر میمى(61) به معناى مشغول شدن و یا جمع مَلْهىّ (به فتح میم و کسر هاء و تشدید یاء) بر وزن اسم مفعول(62) ثلاثى مجرد از فعل لَهى یلهى مانند مرضّى و یا جمع مُلْهى (به ضمم میم و کسر ها). اسم فاعل از باب افعال به معناى سرگرم‏کننده است.(63)

نظر به این که غنا و موسیقى مى‏تواند آلتى براى سرگرمى انسان و جلوگیرى او از یاد خداوند و نیل به مقام قرب ربوبى گردد، مانعى ندارد که ملاهى به معناى آلات لهو و سرگرمى در غنا و هرچه وسیله براى سرگرمى انسان است به کار رود هرچند معناى لغوى و عرفى ملاهى، آلات و وسایل سرگرمى و طرب و موسیقى است.

الف. ملاهى

گناهان کبیره حرام است (و آنها عبارتند از... امام علیه‏السلام پس از شمردن بیش از سى عدد از گناهان کبیره مى‏فرمایند) لهوهایى که از یاد خداى عزیز و جلیل جلوگیرى مى‏کنند مکروه (حرام) هستند مانند غنا و زدن تارها... در این روایت ملاهى نیز از گناهان کبیره به شمار آمده است. نظر به این که دو کلمه «ملاهى» و «مکروهه» قابل بحث و تامل است، به بررسى آن مى‏پردازیم.

ـ و باسناده عن الاعمش عن جعفر بن محمد صلى‏الله‏علیه‏و‏آله فى حدیث شرایع الدین قال: «والکبائر محرمه... والملاهى التى تصدّ عن ذکراللّه‏ عزّوجل مکروهة کالغنا و ضرب الاوتاد... .»(60)

ترجمه: و به اسناد او (صدوق) از اعمش از امام صادق علیه‏السلام در حدیث شرایع الاسلام (امام صادق علیه‏السلام ) فرمودند:

نگرشى بر روایات لهو

4. برخى از اساتید با اقامه چند دلیل، ظهور این روایات را حمل بر کراهت یا حمل بر برخى از افراد لهو، کرده‏اند.(59)

3. برخى از فقیهان معاصر نیز ظهور این روایات را نپذیرفته و به جواب از این روایات پرداخته‏اند.(58)

2. مرحوم شیخ انصارى پس از بیان ده روایت که ظهور در حرمت لهو دارد، اشکال در بحث لهو را به معناى لهو دانسته و حرمت لهو را مختص به لهوى مى‏داند که از «بطر» یعنى شدت شادى باشد.(57)

گرچه ظاهر برخى از روایات و کلمات برخى از فقها بر حرمت مطلق لهو دلالت دارد ولى این ظهور از جهاتى مورد پذیرش عده‏اى از فقیهان قدس‏سره قرار نگرفته است:

1. لهو در لغت به معناى مطلق سرگرمى است (و یا سرگرمى خاصى که انسان را از مقصود و یا مهمش بازدارد.)(54) و عدم حرمت مطلق سرگرمى تقریبا از ضروریات اسلام(55) و لااقل مخالف نظر مشهور فقیهان و سیره مسلمانان است.(56)

آیا روایات بر حرمت مطلق لهو دلالت دارد؟ آیا مطلق لهو حرام است؟ آیا حرمت مطلق لهو مورد پذیرش فقیهان است؟

7.2. نقد و بررسى روایات حرمت مطلق لهو

3.6.2. افزون بر اشکالات فوق، این اجماع با اشکال عمده دیگرى نیز مواجه است و آن این که بسیارى از فقها همچون شیخ طوسى، محقق سبزوارى و محقق کاشانى بر حلیّت اصل غنا فتوا داده‏اند و دیگر جایى براى ادّعاى اجماع نمى‏ماند؛ اینان تنها غنا را بنا بر مقارنات حرام مشمول حرمت دانسته‏اند.

2.6.2. از آنجا که اجماع دلیلى لبّى است و نیز به سبب آن که در مورد موضوع غناى حرام، ابهام وجود دارد، این اجماع (بر فرض پذیرش صحت آن) تنها توانایى اثبات قدر متیقن از غناى حرام را (غناى لهوى، فسادانگیز و شهوانى) خواهد داشت.

1.6.2. اجماع در جایى معتبر است که منشأ آن استنباط از کتاب و سنّت نباشد؛ بلکه خود، دلیلى جداگانه در کنار آیات و روایات محسوب گردد. چرا که اجماع به اعتبار آن که نوعى کاشف قطعى از سنّت است، اعتبار دارد و چنان که خود ناشى از استنباط و رأى شخصى فقها باشد، چنین کاشفیّتى نداشته، معتبر و حجّت نخواهد بود. زیرا این اجماع مدرکى است و به سنّت برمى‏گردد؛ بنابراین، نمى‏تواند دلیل مستقل به شمار آید. اجماع بر حرمت غنا در واقع چنین است؛ چرا که، در عبارات بسیارى از فقها استناد این اجماع به آیات و روایات معلوم است. حداقل آن است که چنین احتمالى در کار است و همین احتمال به اجماع خدشه وارد مى‏سازد. به همین جهت مقدس اردبیلى مى‏فرماید: «انّه ما ثبت الاجماع الا فى غیرها.»(53)

«خلاف اجد فیه بل الاجماع بقسمیه علیه،... بل یمکن دعوى کونه ضروریا فیالمذهب.»(50)

«من مخالفتى در این مسأله نیافتم، بلکه هر دو نوع اجماع (منقول و محصل)(51) [در این مسأله] بر حرمت غنا وجود دارد... و حتى مى‏توان ادعا نمود که از ضروریات مذهب است.»


4.5.2. مرحوم نراقى در «مستند» و صاحب ریاض نیز چنین ادعایى کرده‏اند.(52)
6.2. ارزیابى اجماع

3.5.2. مرحوم صاحب جواهر نیز مى‏فرماید:

«هیچ اختلافى در حرمت اجمالى غنا نیست.»

«لا خلاف فی حرمته فی الجملة.»(49)

«غنا حرام است؛ فاعلش فاسق مى‏شود و شهادتش ردّ مى‏گردد فرق نمى‏کند صداى آوازخوان باشد یا با نى و آلاتى مانند عیدان... دلیل ما اجماع شیعه و اخبار آنان است.»(48)


2.5.2. شیخ انصارى در «مکاسب» چنین مى‏فرماید:

«الغناء محرم یفسق فاعله و تردّ شهادته سواء کان صوت المغنى أو بالقصب او بالاوتار مثل العیدان... دلیلنا اجماع الفرقه و اخبارهم.»

1.5.2. شیخ طوسى مى‏فرماید:

ادعاى اجماع بر حرمت غنا در کلمات بسیارى از فقیهان آمده است. پاره‏اى نیز پا را از این فراتر نهاده و آن را از ضروریات مذهب دانسته‏اند:

5.2. اجماع

در این مرحله با برشمردن احادیث دال بر حرمت و یادآورى نقاط ضعف و قوت آنها، تواترى اجمالى بر حرمت غنا به دست آمد که تنها بر حرمت غنا به صورت مبهم و نه دقیق دلالت مى‏کند و البته با شواهد ذکرشده مى‏توان تقیید آنها را به غناى لهوى و شهوانى، دریافت. با توجه به همین ایرادهاست که مقدس اردبیلى مى‏فرماید: «والاخبار لیست بصحیحه صریحة فى التحریم مطلقا.»(47)

اولاً در این روایت مقصودى دیگر محتمل است و این احتمال به دلالت روایت خدشه وارد مى‏کند. احتمال دارد که مقصود حضرت این بوده است که قرآن همچون دمیدن در مزمار، بدون توجه و سطحى خوانده نشود. از طرفى این حدیث بر فرض پذیرش احتمال قائلان به حرمت، به مورد خاص خود محدود مى‏شود و حداکثر مى‏تواند حرمت غناى در قرآن را ثابت کند نه هر غنایى را. از سوى دیگر، روایات متعددى در جواز غناى در قرآن وارد شده که مقصود ما را ثابت مى‏نماید؛ یعنى، قرآن خواندن با آواز و غناى لهوى و شهوانى، حرام خواهد بود.

7.4.2. بر فرض پذیرش سند و دلالت احادیث فوق، همگى مطلب بوده و قابل تخصیص و تقیید است؛ چه آن که، احادیث بسیارى نیز مبنى بر جواز غنا وارد گشته که قیود و خصوصیات غناى مقصود از روایات فوق را روشن مى‏سازد. با آشنائى با این روایات و ضمیمه نمودن قرائن خارجى که قبلاً بدان اشاره رفت، مى‏توان به قطع گفت: مقصود از روایات دال بر حرمت، غناى لهوى و فسادانگیز بوده است نه هر غناى شادى‏آفرین.

5.4.2. ارزیابى روایات دالّ بر حرمت پرداخت مزد به غناگر
در میان این روایات، روایات صحیحه نیز موجود است؛ اما، دلالت اکثر آنها مورد خدشه است؛ چرا که در حدیث یادشده قیمت سگ و مرد غناگر هر دو در کنار یکدیگر آمده است؛ در حالى که، به اعتقاد فقها، هر سگى حرام و «سُحت» نیست.(46) البته برخى از معاصران در جواب استدلال گفته‏اند: درست است که ثمن هر سگى حرام نیست؛ ولى، در مورد سگهائى مانند سگ شکارى و گله، کلمه سحت، که صراحت در حرام دارد، اطلاق نشده است؛ پس، قطعا مراد سگهائى است که ثمن آنها سحت است و رواج و عدم رواج سگ در دستگاه خلافت عباسى و امویى موجب انصراف آنها نمى‏شود. مطلب تازه‏اى که متذکر مى‏شویم، اگر بخواهند انصراف درست کنند این روایات از کار مى‏افتند و حتى براى قول به تفصل هم قابل استناد نیستند چون عمل آنها را حرام کرده است نه اعمال دیگران و حتى زمانهاى بعد را. به این قرینه فهمیده مى‏شود که ذکر این دو مورد در روایت فوق، به سبب رواج فساد و گناه با دو مورد فوق در دستگاه خلفاى بنى‏امیّه بوده است؛ چرا که، در تاریخ آمده است، حاکمان جور با سگ بازى و گوش فرادادن به غناى شهوانى به گناه و عیش و نوش مى‏پرداخته‏اند. در روایات دیگر قرائنى از این نظیر مى‏توان یافت که غنا را در «غناى لهوى» محدود مى‏نماید.


6.4.2. ارزیابى روایت دال بر حرمت اخذ قرآن مزمارا

این احادیث اگر از اسناد معتبرى هم برخوردار باشند، دلالت کافى بر اثبات مدّعاى قائلان به حرمت ندارند؛ چنان که زمینه‏سازى فقر یا احتمال نفاق یا بدترین صداها بودن، هیچ‏یک حرمت را نمى‏رساند.

سند روایت اول ضعیف است؛ زیرا، به کتاب على بن جعفر سند نداریم. روایت سوم نیز به سبب ارسال و ضعف یکى از راویان از اعتبار کافى برخوردار نیست. این روایت افزون بر ضعف در سند، از نظر دلالت نیز ناتمام است؛ زیرا، ظاهر روایت حرمت حضور در مجالس عیش و عشرت را مى‏فهماند؛ چه این که، شواهد تاریخى نشان مى‏دهد، «بیت‏الغنا» مکانى بوده است که در آن همراه با نغمه‏سرایى به عیش و نوش نیز مى‏پرداخته‏اند. روایت دوم نیز چنان که مقصود از آن زمینه‏سازى نفاق؛ باشد دلالت بر حرمت غنا نخواهد داشت؛ چرا که، نمى‏توان به حرمت افعالى که ختم شدن آنها به نفاق محتمل است، فتوا داد. این روایت نیز، خود، نسبت به حرمت یا عدم حرمت غنا ساکت است و از طرفى سیاق روایت نشانگر آن است که مقصود، غناى لهوى و فسادانگیز بوده است؛ چرا که، این نوع خاص از غنا، با بر هم زدن تعادل روحى ـ روانى انسان و تضعیف قدرت عقل، راه را براى نفوذ هرگونه فساد و تباهى در وجود آدمى باز مى‏کند و او را اسیر هوا و هوس و هیجانات زودگذر و حرام مى‏نماید.

4.4.2. ارزیابى احادیث دالّ بر مرجوحیّت غنا

روایات مفسّر آیات 72 از سوره لقمان و 3 از سوره مؤمنون، با وجود صحت سند، دلالتى بر حرمت غنا ندارند؛ زیرا، همان‏گونه که گفته شد، این آیات در صددِ بیان وصف مؤمنان حقیقى است و چه بسا، شروط رسیدن به کمال حقیقى را یادآورى کرده باشد. از این رو، اگرچه روایات صحیح، مورد آیات را به غنا تفسیر نموده‏اند؛ اما، حرمت مطلق غنا را ثابت نمى‏کنند؛ چه این که، در این دو حدیث هیچ اشاره‏اى به حرمت غنا به معناى صورت شادى‏آفرین یا لزوم اجتناب از آن نرفته است.

گرچه از دیدگاه مشهور فقیهان، بحث سندى و دلالى در روایات ناهیه، به دلیل عمل اصحاب، چندان لازم نیست؛ ولى، از نظرى مى‏توان گفت: روایات ناظر به تفسیر آیه 5 از سوره لقمان نیز از صحت سند برخوردار نیست؛ روایت اول به سبب وضعیت مجهول «على بن اسماعیل» روایت دوم و سوم به علت ضعف رجالى «مهران بن محمد» روایت چهارم به سبب نقل واقفى بودن(45) «على بن ابى حمزه بطائنى» و ضعف او از نظر علم رجال، روایت پنجم به سبب ارسال، داراى سند معتبرى نیستند.

عده‏اى از فقیهان بر این باورند که دلالت روایات بر حرمت غنا به معناى مطلق صداى شادى‏آفرین هنگامى تمام است که در گاهِ صدورِ آنها، استعمال زایدِ غنا در غناى لهوى فسادانگیز موجب انصراف لفظ «غنا» به غناى لهوى فسادانگیز نشده باشد. اما پیشتر اشاره شد که لفظ غنا در زمان صدور اغلب احادیث مربوط به غنا یعنى در زمان صادقین علیهم‏السلام غناى لهوى شهوانى داراى حقیقت عرفیه بوده است و لذا استناد به احادیث وارده در این زمان، براى اثبات حرمت مطلق غنا، درست نخواهد بود و بر فرض پذیرش صحتِ سند، این احادیث از نظر دلالت با موانعى روبرو مى‏باشد. گرچه در مقابل این نظریه برخى از فقها معتقدند: هیچ دلیلى بر انصراف نیست و مجرد وجود غناى لهوى و شهوانى در زمان صادقین علیهم‏السلام حقیقت عرفیه درست نمى‏کند بلکه حقیقت عرفیه مطلب درستى نیست.


2.4.2. ارزیابى سندى و دلالى روایات تفسیرى

1.4.2. دلالت روایات بر حرمت غنا

«من مى‏ترسم بر شما در چند چیز: کوچک شمردن دین و فروختن حکم و قضاوت و قطع نمودن رحم و این که قرآن را با مزمارها و آهنگهاى لهوى (یا همچون آنها) اخذ کنید، و تقدیم بجویید در حالى که از نظر دینى، افضل و شایسته‏تر از سایرین نباشید.»


4.2. ارزیابى سندى و دلالى احادیث

ـ مرحوم شیخ صدوق به سند خویش از امام رضا علیه‏السلام ، از پدرانش از على‏بن ابى‏طالب علیه‏السلام نقل مى‏کند که فرمود: از رسول خدا صلى‏الله‏علیه‏و‏آله شنیدم که مى‏فرمود:

«اخاف علیکم استخفافا بالدین و بیع الحکم وقطیعة الرحم و ان تتخذوا القرآن مزامیر، تقدمون احدکم و لیس بافضلکم فیالدین.»(43)

5.3.2. حرمت خواندن قرآن با آهنگهاى لهوى

ـ قریب به همین معنا، احادیثى دیگر در کتب روایى آمده است.(42)

«من به این پولها حاجتى ندارم، همانا پول سگ و غناگر شدیدا حرام است.»

ـ عبداللّه‏ بن جعفر از محمد بن الحسین، از ابراهیم بن ابى البلاد نقل مى‏کند که گفت به امام کاظم علیه‏السلام گفتم: فدایت شوم یکى از شیعیان شما، کنیزان غناگرى دارد که قیمتشان چهارده هزار دینار است و او ثلث قیمت آنها را براى شما قرار داده است. حضرت فرمودند:

«لا حاجة فیها، ان ثمن الکلب و المغنیة سحت.»(41)

بسیارى از روایات وارد در این باب، مزد و قیمت غناگران را حرام معرفى کرده‏اند که بالملازمه حرمت غنا از آن برداشت مى‏شود.

ـ در «دعائم الاسلام» ج 2، ص 208، سنن بیهقى، ج 10، ص 223، وسائل، ج 12، ص 239، حدیث 10 و سنن ابى داود، ج 5، ص 222 احادیثى ذکر شده است که تنها توانایى اثبات مرجوحیّت غنا را دارند. بلى اگر مفهوم غنا را به معناى صوت مطرب لهوى بگیریم مى‏توان از این آیات و روایات بر حرمت مطلق غنا استدلال کرد.


4.3.2. حرمت مزد غناگران

ـ در «المقنع» از قول امام صادق علیه‏السلام آمده است: «شرالاصوات الغناء.»(40) «بدترین اصوات، غنا است.»

پاره‏اى از روایات تنها بر مرجوح بودن غنا و نیکو بودن ترک آن دلالت مى‏کنند:

ـ مرحوم صدوق قدس‏سره از امام صادق علیه‏السلام نقل مى‏کند که فرمود: «الغناء یورث النفاق و یعقب الفقر.»(39) «غنا زمینه‏ساز نفاق و فقر است.»

ـ در روایتى از امام صادق علیه‏السلام در جواب پرسش از غنا آمده است: «لا تدخلوا بیوتا اللّه‏ معرض عن اهلها.»(38) «به خانه‏هایى که خداوند از اهل آنها اعراض نموده، وارد نشوید.»


3.3.2. مرجوح بودن غنا

«شنیدن لهو و غنا موجب رویش نفاق [در دل و جان] مى‏گردد: همچون آب که گیاه را مى‏رویاند.»

«استماع اللهو والغناء ینبت النفاق کما ینبت الماء الزرع.»(37)

ـ از امام صادق علیه‏السلام نقل شده است که فرمود:

«عن الرجل یتعمد الغناء یجلس الیه؟ قال علیه‏السلام لا.»(36) «آیا مى‏توان نزد کسى که قصد آوازخوانى دارد نشست امام فرمود: نه.»

ـ از حضرت امام موسى کاظم علیه‏السلام پرسیده شد:

2.3.2. نهى از استماع غنا و شرکت در مجالس غنا

«انه الغناء والملاهى.»(35) «آن لغو، لهو و لعب است.»

ـ در ذیل این آیه، روایتى آمده است که امام فرمودند:

ـ در دو روایت صحیح محمد بن مسلم و ابى الصباح آمده است که امام صادق علیه‏السلام درباره قول خداوند در آیه «والذین لا یشهدون الزور» فرمودند: «مراد غنا است.»(33) و (34)


د. تفسیر آیه سوم سوره مؤمنون

کلینى به سند خود از على بن ابراهیم، از پدرش، از ابن ابى عمیر، از على بن ابراهیم، از ابن مسکان از محمدبن مسلم نقل مى‏کند که از امام باقر علیه‏السلام شنیدم که فرمود: «الغناء ممّا و عداللّه‏ علیه النار، و تلا هذه الایة: و من النّاس من یشترى لهوالحدیث لیضل عن سبیل‏اللّه‏... .»(32) «غنا از آن گناهانى است که خدا بر آن وعده آتش داده است و در این آیه آمده است که: واز مردم کسانى هستند که سخن لهو را مى‏خرند تا از راه خدا گمراه کنند.»

ـ روایاتى به همین مضمون در کتب وسائل، ج 12، ص 226، باب 99 از ابواب ما یکتسب به، احادیث 6، 7 و 16، معانى‏الاخبار، ص 349 و مجمع‏البیان، ج 8، ص 313 آمده است.


ج. تفسیر آیه 72 از سوره فرقان

ب. تفسیر آیه پنجم سوره لقمان

ـ روایاتى دیگر به همین مضمون از امام صادق علیه‏السلام با طرق مختلف نقل شده است که در کتاب وسائل‏الشیعه، ج 12، باب 99 از ابواب «ما یکتسب به» احادیث 8 و 9 آمده است. شیخ صدوق نیز در معانى‏الاخبار، ص349 روایتى نزدیک به این معنا آورده است.

ـ در روایتى صحیح از امام صادق علیه‏السلام نقل شده است که در تفسیر این آیه فرمود: «منه قول الرجل للذى یغنّى اَحْسَنْتَ.»(31) «از جمله [مصادیق] قول زور، سخن کسى است که به غناکننده مى‏گوید: احسنت.»

ـ کلینى به سند خود از حسین بن سعید و محمد بن خالد و آنها از نصربن سوید، از درست، از زیدالشحام نقل مى‏کنند که گفت: از امام صادق علیه‏السلام درباره قول خداى عزّوجل «واجتنبوا قول‏الزور» که از قول زور اجتناب کنید پرسیدم، حضرت فرمود: «قول الزور الغناء.»(30) «قول زور یعنى غنا.»

الف. تفسیر آیه سى‏ام سوره حج

دسته اول از روایات، روایاتى است که آیات یادشده را تفسیر مى‏نماید؛ این روایات به ترتیب آیات مورد نظر عبارتند از:

روایاتى که براى حرام بودن غنا به آنها استدلال شده، به چند دسته کلى تقسیم مى‏شود:


1.3.2. روایات تفسیرى

6.2.2. احادیثى هم که ناظر به تفسیر آیات فوق به مورد غنا، به معناى مطلق صداى شادى‏آفرین است، داراى اشکالات سندى و دلالى است که بدان خواهیم پرداخت.


3.2. سنّت

4.2.2. آیه چهارم نیز از آنجا که در مقام وصف مؤمنان است، حرکتى را ثابت نمى‏کند چه این آن که احتمال نمى‏رود وصف کمال واقعى مورد نظر بوده است. از طرفى «لغو» از آنجا که به معنى «کار بدون غرض عقلایى» است نمى‏تواند به طور مطلق حرام باشد؛ زیرا، با وجود آن که بسیارى از کارها داراى غرض عقلایى نیست، حکم حرمت شامل آنها نمى‏شود.

5.2.2. حرمت هیچ یک از مفاهیم موجود در آیات همچون لغو، لهو و زور با معناى لُغَوِیشان، یقینى و قطعى نیست؛ چه آن که، بسیارى مى‏دانند که حرکات و سکنات مردم، مملو از کارهایى است که شامل معانى لغوى واژگان مزبور مى‏گردد، در حالى که احدى به حرمت آنها فتوا نداده است. از طرفى استفاده حرمت لغو، لهو، زور، باطل و... از آیات، دچار اشکالات فنى است که براى آشنایى با این اشکالات شما را به کتب این باب ارجاع مى‏دهیم.(29) با خدشه در حرمت موارد فوق، استفاده از آیات مذکور به منظور اثبات حرمت غنا نیز مشکل مى‏گردد. گرچه همان طورى که گذشت با دو آیه قول زور و لهوالحدیث مى‏توان بر حرمت غنا استدلال کرد.

این آیه داراى قید «یضلّ عن سبیل‏اللّه‏» است. به عبارت دیگر خود آیه، منظور خویش را بیان کرده و گفته است «لهوالحدیث»، چیزى است که انسان را از راه راست گمراه مى‏کند. با این قید، آیه تنها ناظر به چیزهایى است که مشمول قید مذکور باشد. از طرفى غنا به صرف آن که سببِ یادآورى قیامت و معنویت نیست؛ نمى‏تواند در زمره گمراه‏کننده‏ها محسوب گردد؛ چه آن که بسیارى از افعال مؤمنان داراى چنین خصیصه‏اى نیست و تنها عنوان غفلت بر آن صدق مى‏کند نه ضلالت. با این مقدمه مى‏توان دریافت که تنها «غناى لهوى» در ناحیه دلالت آیه مزبور قرار مى‏گیرد و شاید اطلاق احادیث مفسّر این آیه به سبب رواج «غناى لهوى» در آن دوران بوده است. البته بعید نیست که گفته شود مصداق لهوالحدیث، غناست.

3.2.2. آیه سوم در مورد بیان یکى از صفات برجسته مؤمنان واقعى و «عبادالرحمن» است و هیچ دلالتى بر حرمت غنا ندارد؛ چه این که، «عبادالرحمان» داراى مقام والایى بوده و ذکر خصوصیات آنان به معنى لزوم داشتن آن خصوصیات براى همه مؤمنان نیست. نکته اصلى این آیه آن است که این «خصیصه نیک» یکى از شروط رسیدن به کمال حقیقى است. آیه، عدم حضور در چنین مجالسى را از صفات «عبادالرحمان» مى‏داند ولى هیچ دلالتى بر حرمت حضور در آن مجالس ندارد؛ چرا که، اگر برپایى آن مجالس و شرکت در آن حرام مى‏بود شایسته نبود مؤمن کامل، از کنار آن گذشته و توجهى به اصل امر به معروف و نهى از منکر نداشته باشد. از طرفى اگر بپذیریم آیه، شرکت در مجالس زور را حرام نمى‏داند، این به معنى حرمت غنا نخواهد بود. چه آن که ممکن است حرمت حضور و شاهد بودن در چنان مجالسى از ناحیه چیز دیگرى بوده باشد. از آنجا که آیه سوم با آیه اول مشابهت زیادى دارد، اشکالاتى که بر استدلال آیه اول وارد است، بر این آیه نیز وارد مى‏شود.

2.2.2. آیه دوم نیز تنها در مقوله کلام جریان دارد و همچون آیه اول، دلالت واضح بر حرمت نفس غنا ندارد.

گرچه برخى گفته‏اند هیچ یک از آیات فوق دلالت صریحى بر حرمت مطلق غنا ندارد، چرا که این دلالت، موانع متعددى بر سر راه دارد؛ ولى، به نظر ما دلالت برخى از آیات تمام است.

1.2.2. عده‏اى معتقدند دلالت آیه اول، تنها چیزهایى را شامل مى‏شود که از مقوله کلام باشد. به بیان دیگر هرچند تفسیر «قول زور» به غنا، مستند و قطعى باشد، اما ناظر به محتواى غنا خواهد بود و هنگامى غنا از مصادیق «قول زور» محسوب مى‏شود که داراى محتوایى زشت و ضد ارزش (باطل) باشد. لذا اگر احادیث و قرائن ناظر به تفسیر آیه به مورد غنا، مقبول و مورد پذیرش باشد، تنها حرمت غناهاى داراى محتواى زشت را ثابت مى‏کند؛ اما، به نظر ما دلالت آیه، ظاهرا مطلق است و اختصاص به محتوا ندارد. بنابراین یا باید دلالت آیه بر حرمت غنا را انکار کنیم و یا اگر پذیرفتیم دیگر اختصاص به محتوا نخواهد داشت.

به علاوه گرچه روایات متعددى در تفسیر «قول زور» به غنا وارد شده است؛ اما، باید دانست که هیچ‏یک از این روایات از سند معتبرى برخوردار نیستند؛ چنان که، به زودى بدان اشاره خواهد شد. البته با توجه به کثرت روایات و عمل مشهور، نظریه مذکور نیازى به اعتبار سندى و رجالى ندارد؛ زیرا، وثوق به صدور کفایت مى‏کند.

2.2. نقد و دلالت آیات باب غنا

«و آنان از «لغو» اعراض مى‏نمایند.» این آیه در مقام بیان وصف مؤمنان است و «لغو» به معنى کارى است که غرض عقلایى بر آن مترتب نباشد.

«والذین هم عن اللغو معرضون.»(28)

4.1.2. لغو

مجاهد گفته است: «زور» غنا است و از امام باقر و امام صادق نیز چنین نقل شده است.

ریشه و اصل زور، به معنى «تزویر» و «باطل را به صورت حق نشان دادن» است.»(27) این و آیه سوره حج، تقریبا داراى یک معنى‏اند و در تفسیر این آیه نیز روایاتى از ائمه اطهار نقل شده است که «زور» را غنا معرفى مى‏نماید.

«آنان که به دروغ شهادت نمى‏دهند و چون بر ناپسندى بگذرند، با بزرگوارى درگذرند.»

در تفسیر «مجمع البیان» چنین آمده است:

3.1.2. زور
«والذین لا یشهدون الزور و واذا مروا باللغو مروا کراما».(26)

منشأ این که بسیارى از مفسران همچون علاّمه طباطبایى و طبرسى(25) و بسیارى از فقها، غنا را از مصادیق «لهوالحدیث» دانسته‏اند آن است که تعدادى از روایات وارده از سوى معصومان علیهم‏السلام «لهوالحدیث» را به «غنا» تفسیر نموده‏اند.

«کلمه لهو به معنى هر چیزى است که انسان را از مهمّش باز دارد و «لهوالحدیث» سخنى است که انسان را از راه حق منحرف نموده و به خود مشغول کند؛ همچون، داستانهاى خرافى و هدایت‏کننده به سوى فساد و فجور و یا سرگرمى به شعر و موسیقى و مزمار و سایر آلات لهو که همه از مصادیق «لهوالحدیث»اند.»(24)

از این آیه، حرمت خرید «لهوالحدیث» استفاده مى‏شود. در تفسیر «المیزان» درباره معناى این آیه آمده است:

«گروهى از مردم، خریدار سخنان بیهوده‏اند؛ تا، به نادانى مردم را از راه خدا گمراه و راه خدا را لوث کنند. آنان عذابى خوارکننده دارند.»

«و من النّاس من یشترى لهو الحدیث لیضل عن سبیل‏اللّه‏ بغیر علم و یتخذها هزوا اولئک لهم عذابٌ مُهین.»(23)

2.1.2. لهو الحدیث

گرچه با توجه به اضافه شدن «زور» به «قول» آیه ظاهرا از چیزى از جنسِ «گفتار و محتوا» نهى نموده است و نسبت به چیزهایى نظیر «صوت» که از مقوله کیفیت است ساکت است؛ ولى، منشأ اصلى حمل این آیه بر مورد غنا، احادیث وارده در تفسیر آیه مزبور است که بزودى به آنها خواهیم پرداخت. و اگر با استفاده از روایات بپذیریم که قول زور به معناى غنا است دیگر نسبت به صوت که از مقوله کیفیت است ساکت نخواهد بود؛ بلکه، نفس غنا، حرام خواهد بود، قدر متیقن از معناى غنا همان است که اشاره شد.

دلالت این آیه بر حرام بودن «قول زور» کاملاً آشکار است. «زور» به معناى باطل و دروغ آمده است. علاّمه طباطبایى در «المیزان» مى‏نویسد: «کلمه (زور) به معناى انحراف از حق مى‏باشد و به همین دلیل به دروغ نیز «زور» مى‏گویند و نیز هر سخن باطل دیگرى را زور نامند.»(22)

«از بتهاى پلید و «سخن زور» اجتناب کنید.»

«فاجتنبوا الرجس من الاوثان واجتنبوا قول الزور.»(21)

1.1.2. قول زور

باید دانست که در آیات قرآن از لفظ «غنا» استفاده نشده، و امر و نهى خاصى صریحا بدان تعلق نگرفته است؛ بلکه، تمسّک‏کنندگان به این آیات، آنها را به واسطه دلایل خارجى همچون احادیث وارده در این باب، دلیل بر حرمت گرفته‏اند. در این آیات الفاظى نظیر «قول زور»، «باطل»، «لهو الحدیث» آمده که پاره‏اى آنها را به «غنا» معنا کرده‏اند. براى روشن شدن صحت و سقم این ادّعا، به بررسى تفصیلى این آیات مى‏پردازیم:

1.2. کتاب

قائلان به حرمت، از سه دلیل کتاب، سنّت و اجماع در اثبات مدّعاى خویش بهره مى‏جویند. از آن رو که موضوع این بحث دلیل خاص عقلى را اقتضا نمى‏کند، کسى از حکم عقل در این مورد استفاده نکرده است.

2. دلایل نظرگاه حرمت و نقد آن

«غنا حرام است به خاطر حفاظت از عقل انسان و حفظ عفت.»(20)

13.1. استاد شهید مطهرى در این مورد مى‏گوید:

«به طور اجمالى بین شیعه هیچ اختلافى در حرمت غنا، نیست، اما عامه، به جهات خارجى، به حرمت غنا ملتزم شده‏اند و در نزد آنان غنا ذاتا امرى مباح است.»

«هر صداى لهوى که از الحان اهل فسوق و معاصى به شمار مى‏رود، غناى حرام است و از آشکارترین مصادیق آن، ترانه‏هاى شایع و رایج میان مردم است.»(19)

11.1. شیخ انصارى قدس‏سره نیز، غنا را مطلقا حرام مى‏داند؛ ولى، از سخن ایشان چنین استنباط مى‏شود که صداى لهوى باطل حرام است، ایشان آشکارا مى‏گوید:

«در صورتى که حیطه صوت لهوى باطل، نسبت به غنا اعم یا اخصّ باشد، فقط همان محدوده صوت لهوى باطل حرام است نه غیر آن.» البته در نظر شیخ انصارى، غنا یعنى «صوت لهوى باطل» لذا ایشان در همه نمونه‏هاى غنا، صداى لهوى باطل را موجود مى‏داند.(18)

12.1. محقق خوئى درباره حکم غنا مى‏گوید:

«در این که عود و صنج و دیگر آلات موسیقى و لهوى حرام است هیچ اختلافى نیست؛ یعنى، نوازنده و شنونده‏اش را فاسق مى‏کند؛ بلکه، اجماع با دو قسمش (محصل و منقول) بر آن دلالت مى‏کند.»(17)

«بدون هیچ اختلافى، غنا از کسبهاى حرام است و اجماع نیز به دو صورتش (محصل و منقول) و همچنین سنّت متواتر بر آن دلالت مى‏کند. روایاتى در سنّت وجود دارد که غنا، را لغو و لهو و باطل مى‏داند و در قرآن نیز از اینها نهى گشته است. بنابراین مى‏توانیم بگوییم: دلایل سه‏گانه [کتاب، سنت و اجماع] بر حرام بودن، دلالت مى‏کند؛ بلکه، باید گفت، حرمت غنا از ضروریات مذهب است.»(16)

10.1. صاحب جواهر در مورد «غنا» و آلات موسیقى چنین مى‏گوید:

«میان علماى شیعه، در حرمت استعمال آلات موسیقى همچون طنبور و عود و ناى و دف و امثال اینها، خلافى نیست.»(15)

9.1. علاّمه مجلسى قدس‏سره در این باره مى‏گوید:

«اشتغال به آلات لهو و موسیقى و به کار بردن آن، حرام است و در کتابهاى اکثر فقها بدان تصریح گشته است.»

8.1. مرحوم نراقى نیز در مورد حکم آلات موسیقى مى‏نویسد:

«یحرم الاشتغال بالملاهى و استعمال آلات اللهو و حرمته مصرح به فى اکثر کتب الاصحاب.»(14)

«...پس استعمال آلات موسیقى و گوش دادن به آن، از نظر کتاب و سنّت، حرام است و ادعاى اجماع در این مسأله بعید نیست.»

«غنا حرام است؛ خواه صداى مغنّى و آوازخوان باشد، خواه به وسیله نى یا سازهاى زهى مانند عودها و طنبور و رودها و غیر آنها باشد؛ اما، دایره (دف) زدن در عروسیها و مراسم ختنه مکروه مى‏باشد و شافعى گفته است: صوت مغنى و نى مکروه است و منعى ندارد و زدن سازهاى زهى کلاً حرام است؛ اما، دف زدن در مراسم ختنه و عروسى مباح است... .»

7.1. محقق اردبیلى قدس‏سره در مورد آلات موسیقى چنین مى‏گوید:

«...فیحرم فعلها و سماعها بالکتاب والسنه ولا یبعد الاجماع ایضا.»(13)

6.1. شیخ طوسى قدس‏سره در «نهایة»، انواع ملاهى و کسب و درآمد زنان نغمه‏گر و یادگیرى آوازخوانى را حرام مى‏داند.(11) ایشان در کتاب «خلاف» مى‏گوید: «الغناء محرم سواء کان صوت المغنى او بالقصب أو بالاوتار مثل العیدان و الطنابیر والنایات والمعازف و غیر ذلک واما الخرب بالدّف فیالاعراس والختان فانّه مکروه و قال الشافعى صوت المغنى والقصب مکروه و لیس بمحظور و ضرب الاوتار محرم کله و ضرب الدف فیالختان والاعراس مباح... .»(12)

«هر چیزى که باعث شادى مبتذل و سبکى شود مثل آهنگها و صداهاى مختلف، حرام

5.1. ابن ادریس قدس‏سره گفته است:

«کسب زنان خواننده و نوحه‏سرایى با کلمات باطل حرام است.»(9)

4.1. سلاّر(8) نیز در کتاب «مراسم» مى‏نویسد:

3.1. شیخ مفید قدس‏سره در «مغنیه»، به کار بردن و خرید و فروش «سازها» و نیز درآمدِ آوازه‏خوانان و تعلیم و تعلّم آواز و نوحه‏هاى باطل را مشمولِ حکم حرمت مى‏داند.(7)

«کسب مغنیه حرام و اجر فرد زانیه و بهاى سگ، حرام است.»(6)

2.1. عبارت «کسب المغنیة حرام» در «فقه رضوى»،(5) «مقنع» و «هدایه» شیخ صدوق آمده است. ایشان در این مورد مى‏فرمایند:

1. فقیه فرزانه مرحوم سید محمد جواد عاملى، در «مفتاح الکرامه» مى‏نویسد:
«در این که غنا و مزد بر آن و شنیدن و آموزش دادن آن حرام است، اختلافى نیست؛ خواه در قرآن و شعر و دعا باشد و یا در غیر آنها، همگى حرام است. درست مانند آنچه که نویسنده «مجمع‏الفائدة والبرهان» هم آورده است... تا این که محدث کاشانى و فاضل خراسانى، مثل غزالى از عامه، رشته جداگانه‏اى بافته و حرام بودن را به غناى همراه با محرمات دیگر نسبت داده‏اند.»(4)

اعتقاد به حرمت در باب غنا و موسیقى، مشهورترین نظر در میان فقهاست. این نظر غنا را مطلقا حرام مى‏داند؛ اما، معنا و مفهوم یکسانى را از غنا ارائه نمى‏دهد. به نظر مى‏رسد که بیشتر فقهاى پیشین به این نظر معتقد بوده‏اند؛ چرا که، اغلب به حرمتِ خرید و فروش مغنّیه، فتوا داده‏اند، که نشانه اعتقاد آنها مبنى بر حرمت غنا مى‏باشد و دلیل خاصى نیز از سوى آنان ارائه نگشته است.

سه دیدگاه عمده درباره حکم غنا و موسیقى وجود دارد: 1 ـ حرمت، 2 ـ حلیت، 3 ـ تفصیل میان غناى لهوى و غیر لهوى؛ اما در این مقاله به نقد و بررسى دیدگاه اول پرداخته‏ایم.


دیدگاه‏هاى فقهى و نقد و بررسى دلالت حرمت

برخى از فقیهان، حقیقت عرفى غنا را از نظر تاریخى تحلیل نموده و گفته‏اند که در زمان نزول آیات و ورود روایات باب غنا، این واژه در مورد آوازهاى لهوى و آلوده به گناه به کار مى‏رفته و در اصطلاح داراى حقیقت عرفیه در این معنا بوده است. مشهور فقیهان امامیه بر این عقیده‏اند که «انّه الصوت المشتمل على الترجیع المطرب» غنا صوتى است که داراى ترجیع و چهچهه طرب‏آور باشد. محقق ثانى در «جامع المقاصد» مى‏گوید: مجرّد کشیدن صدا حرام نیست؛ اگرچه، دلها به سوى آن جذب شود و عدم حرمت تا جایى است که به صداى ترجیع‏دار مُطرب نرسد.(3)

مقدمه

کلید واژه‏ها:غنا، موسیقى، تَغَنّى، حقیقت عرفى، عرف، قول زور، صوت مطرب، لهو الحدیث، زور، لغو، غناگران.

در مفهوم لغوى و فقهى و عرفى غنا، اختلاف نظر وجود دارد. غنا در معناى لغوى، از غناى حرام [= مورد نظر شارع [عام‏تر است و شامل تمامى اصوات خوش مى‏شود؛ به همین جهت، در برخى از احادیث به تَغَنّى در قرآن، امر شده است.(2) نوشتار حاضر ضمن اشاره به دیدگاه‏هاى فقهى درباره غنا و موسیقى، به نقد و بررسى دیدگاه «حرمت مطلق غنا و موسیقى» پرداخته است.