موسیقی محلی کرمان آیینه تمام نمای فرهنگ کهن این دیار

وسعت پهناور کرمان و همجواری آن با استان های هرمزگان، فارس، یزد، خراسان جنوبی و سیستان و بلوچستان و تأثیرپذیری و تأثیرگذاری موسیقی و فرهنگ این استان در رقابت با نواحی هم جوار و همچنین وجود اقوام و ایلات مختلف باعث شده که این استان به عنوان منبع عظیمی از تنوع موسیقی محلی به شمار رود.
پژوهشگر حوزه هنری در زمینه موسیقی نواحی استان کرمان در گفت و گو با ایرنا در این باره می گوید: تأثیرپذیری و تأثیرگذاری موسیقی و فرهنگ این استان در رقابت با نواحی هم جوار استان و نیز تعدد اقوام و ایلات مختلف با آداب و رسوم ویژه ، باعث گردیده تنوع فرهنگی و موسیقایی چشمگیر و حیرت انگیزی را در این استان شاهد باشیم.
“فواد توحیدی” گفت: سازهای نواحی این استان به کوبه ای پوست دار، سازهای بادی و سازهای زهی آرشه ای تقسیم بندی می شود.
وی ادامه داد: سازهای بادی شامل سرنا، کرنا،سفید مهره، نی محلی،نی جفتو، نی مشکی، فیقو، شاخ نفیر و سوتک
است.
توحیدی ادامه داد: سفید مهره از سازهای بادی به شمار می رود که در گذشته برای مراسم عزاداری و همچنین برای اعلام فوت افراد به کار می رفته است، به طوری که برای اعلام فوت ۳ بار در این ساز می دمیده اند.
گفتنی است ،ساز سفید مهره در مناطقی مانند چترود، سیرج، ده زیار، دُران، جوشون، شهداد، گودیز و اندوهجرد رایج است.
وی خاطر نشان کرد: سفید مهره ای که هم اکنون در روستای گودیز و توسط آقای اکبر محمودی نواخته می شود، دارای قدمتی چهارصد ساله است.
او گفت: این ساز در بین اهالی از حرمتی خاص برخوردار است و حتی بعضی از بومیان بر این باورند که دور کردن سفید مهره از شهر یا روستا برای اهالی بد یمن است.
وی در زمینه ساز نی محلی نیز گفت: این ساز در بیشتر مناطق استان کرمان به صورت لبی نواخته می شود و ابعاد و تعداد سوراخ های نی در مناطق مختلف استان متغیر است.
توحیدی می گوید: اکثر نوازندگان نی دارای صدایی خوش هستند و در موسیقی نواحی به عنوان بخشی مهم از میراث شفاهی مناطق مختلف، همواره مورد توجه و علاقه ویژه فرهنگ پژوهان و مردم شناسان بوده است.
این کارشناس پژوهشگر موسیقی اضافه کرد: باستان شناسان در کاوش های منطقه بشاگرد به نوعی سرنا دست یافته که قدمتی هفت هزار ساله دارد.
وی همچنین سازهای کوبه ای این استان را به چوغ، چوغرو، جاریگ، درک، نقاره، کوزک،سنگ، چوب سر،چلیک و خلخال تقسیم بندی کرد و افزود: چنگ، چنگ قطی و بروتی از جمله سازهای زهی آرشه ای تقسیم بندی می شود.
توحیدی با بیان اینکه چوغ، سازی است سنگی که روی یک طرف آن را با پوست بز یا گوسفند می پوشانند گفت: تا دو دهه قبل، این ساز در بین گروهی از ساربانان و شتربانان رواج داشته است، به این ترتیب که ‌آن را با طناب روی شتری به نام شتر سر آهنگ (راه بلد) می بسته اند و ساربان در هنگام بروز طوفان شن از آن به عنوان ساز راهنما استفاده می کرده، به صورتی که برای ایمنی از شن های بیابان روی خود را با پارچه ای می بسته و فقط با ضربه زدن به پوست چوغ، شتران را به دنبال سر آهنگ می کشانده است.
وی چوغرو را یکی دیگر از سازهای کوبه ای عنوان کرد و ادامه داد: این ساز در روستای بیدخون مَرغک بم شناسایی شده و در هنگام رقص محلی و پایکوبی نواخته می شده است.
وی طرز نواختن چوغرو را نیز بسیار جالب و متفاوت با سازهای دیگر کوبه ای دانست و افزود: اکنون این ساز بازسازی شده است و به عنوان سازی منحصر به فرد در موزه سازهای کرمان نگهداری می شود.
این پژوهشگر حوزه هنری استان کرمان جاریگ را سازی استوانه ای و کوچک عنوان کرد و گفت: بر دو دهانه این ساز پوست می کشند و داخل آن مقداری سنگ ریزه (ریگ) می ریزند.
وی افزود: نوازنده این ساز در حال اجرای ریتم بر روی یکی از پوست ها، جاریگ را در حالتی شوک دار پایین و بالا می کند و از برخورد ریگ ها با پوست بالا و پایین، صدایی ایجاد می شود.
او می گیود: جنس بدنه این ساز در قدیم چوبی بوده و در حال حاضر برای راحتی، بیشتر از حلب و بدون پوست ساخته می شود.
وی همچنین دُرَک را نوعی ساز پوستی دو طرفه معرفی کرد که با تسمه به گردن نوازنده آویزان می شود و برعکس دهل، پوست ها موازی زمین قرار می گیرند و به جای چوب و ترکه با انگشتان دست نواخته می شود.
وی ادامه داد: معمولاً بر بدنه این ساز زنگوله با نخی از جنس کنف آویزان است و نوازنده در مواقعی زنگوله را بر روی پوست بالایی می گذارد تا در هنگام نواختن و لرزش پوست، صدای زنگ داری ایجاد شود.
به گفته وی این ساز توسط گروهی از کولیان سیرجان نواخته می شود و تا به حال نظیر است .
وی نقاره را از دیگر سازهای محلی این استان معرفی کرد و گفت: از این ساز در مراسم عزاداری ماه محرم که توسط دسته های عزاداری شهداد انجام می گیرد، نیز استفاده می کنند و ریتم اجرایی این نوع نقاره برای مناسبت های مختلف، متفاوت است.
توحیدی گفت: در سایر نواحی استان کرمان، نقاره را فقط در مراسم شادمانی به کار می برده اند و در اصطلاح محلی در کرمان به نقاره بزرگ «ناقاره» و به نقاره کوچک «زیل» گفته می شود.
وی با اشاره به استفاده از نی جفتو در این استان گفت: از این ساز بیشتر در نواحی جیرفت، بم، شهداد و بافت استفاده می شود که ساختار ان شامل دو نی کوچک است که به وسیله روده گوسفند به هم متصل شده اند و اکثر نی جفتوها چهار سوراخ دارند، ولی در بعضی مناطق با پنج سوراخ نیز دیده شده اند.
این پژوهشگر در زمینه موسیقی نواحی استان، فیقو را نوعی ساز بادی دیگر معرفی کرد که در بعضی مناطق آن را از ساقه جو و در بعضی مناطق با نی آن را می سازند و در برخی مناطق از جنس چوب است.
او می گوید: فیقو فاقد سوراخ بوده و فقط یک صدای واحد را تولید می کند که نوازندگان این ساز را کودکان تشکیل می دهند.
توحیدی شاخ نفیر را از دیگر سازهای بادی عنوان کرد و افزود: این ساز از جنس شاخ حیوان است که توسط قلندران و دراویش دوره گرد استفاده می شود و در گذشته از این ساز در مسیر سفرها و برای دور کردن حیوانات وحشی و ترساندن آنها استفاده می شده، ولی در حال حاضر برای با خبر کردن اهالی محله ها، برای کمک و جمع آوری نذورات استفاده می کنند.
وی گفت: سوتک یکی دیگر از سازهای محلی استان سازی گلی است که در بعضی از مناطق استان و بیشتر به وسیله نوجوانان نواخته می شده است.
فواد توحیدی افزود: چنگ قطی ساز دیگری است که از قوطی های حلبی و تخته ساخته می شود و دارای سه سیم است و از این ساز در روستای چاه داد خدا و شهرستان منوجان استفاده می کنند.
پژوهشگر حوزه هنری استان کرمان در پایان افزود: این آواها و نواها و سازها اکنون هم کاربرد عام ندارند و برای بسیاری از مردم ناشناخته هستند.