وقوع دو رخداد مهم در تاریخ کرمان

مجید نیک پور نویسنده کتاب صاعقه در گفت و گو با پایگاه اطلاع رسانی حوزه هنری کرمان در زمینه ساختار و محتوای کتاب گفت:ساختار این مجموعه بر اساس وقوع دو رخداد مهم در تاریخ کرمان و نظری به یکی از شب‌نامه‌های منتشر شده در این منطقه است. دو رخداد مزبور که شامل دو شورش کارگران شال‌باف، و همچنین شب‌نامه‌ی ارایه شده، مربوط به دوره قاجاریه در کرمان است.

نیکپور ویژگی‌های این مجموعه را در 3 مورد برشمرد:نخست در زمان خود چندی باعث آشفته خاطر شدن سلاطین قاجار و دربار شد و در کرمان نیز عزل چندین حاکم را به دنبال داشت، اما تا کنون به صورت ریشه‌یابی و واقع‌بینانه مورد تجزیه تحلیل قرار نگرفته‌اند و سعی بر آن بوده که در این مجموعه به این مهم پرداخته شود. دوم اینکه اهمیت و ارزش شال کرمان در دوره قاجاریه، علاوه بر استفاده شاهان و درباریان و اهدا به عنوان بهترین خلعت، به حدی بود که جزو یکی از مهم‌ترین منابع درآمدزایی ایران نیز محسوب می‌گردید. اما عدم توجه به وضعیت بسیار اسفناک کارگران شال‌باف که اکثر آنان را کودکان و جوانان تشکیل می‌دادنند، جامعه‌ی کرمان را چونان انبار باروتی نموده بود که جرقه آن در این دوره زده شد، هر چند نتیجه مطلوبی در نهایت حاصل نگردید. در این مجموعه سعی بر آن بوده تمامی موارد مزبور با اتکا به منابع، مآخذ و اسناد مورد بررسی قرار گیرد. سوم اولین شورش کارگران شال‌باف که در حدود سال‌های 1294 تا 1296 قمری حادث گردید، اگر چه به شدت سرکوب گردید اما چون آتشی در زیر خاکستر، بار دیگر در سال 1324 قمری شعله برآورد و مانند حکایت قبلی، این نوبت هم سرکوب شد. ولی این حرکت که ریشه در مسایل متعددی داشت، در نهایت با هتک اهانت به «آیت الله حاج میرزا محمدرضا مجتهد کرمانی»، زمینه‌ی اتحاد علما و مبارزین مشروطه‌خواه را به دنبال داشت و از این رو در برخی منابع، از واقعه‌ی کرمان به عنوان «جرقه انقلاب مشروطیت» یاد شده است.

این نویسنده وپژوهشگر دلیل نامگذاری صاعقه برای این کتاب اظهار داشت: در تعریف «صاعقه» آمده است: «بانگی است با آتش، و گفته‌اند بانگ سخت رعد است و بُود که مَر آدمی از شنیدن آن بیهوش شود و یا بمیرد» (فرهنگ دهخدا). در ادبیات و شعر هم از صاعقه استفاده‌های متعددی شده است، در دل از تف سینه صاعقه‌ای است،بر تن از آب دیده طوفانی است (مسعود سعد) و یا زنده‌یاد پروین اعتصامی در شعری «صاعقه» را به ستم اغنیا توصیف نموده است "صاعقه‌ی ما ستم اغنیاست". اما علت برگزیدن این نام برای مجموعه به دو دلیل بوده است: نخست آن که با نظری به وضعیت مردم کرمان در دوره قاجاریه، که از همان شروع نضج‌گیری، با حمله‌ی ددمنشانه‌ی «آقا محمدخان قاجار» به کرمان همراه بود و پس از کشتار، کور نمودن و تبعید عده زیادی، در ادامه نیز همواره مورد ظلم و ستم حکام واقع می‌شدند، به ویژه با در نظر گرفتن رنج و ستمی که به خیل عظیم شال‌باف در این مقطع زمانی روا شده است؛ دو شورش کارگران شال‌باف چونان صاعقه‌ای بود که در دل شب تیره ستم زده شد و برای لحظاتی فریاد و بعض گره خورده در گلوی آنان را به نمایش گذاشت. هر چند این خشم و فریاد، چون صاعقه عمری کوتاه داشت اما از آتش برق آن، دل‌ بسیاری از حکام، درباریان و حتی شاهان قجر را به لرزه انداخت. دلیل دیگر انتخاب این نام بدان واسطه است که در انتهای این مجموعه، یکی از شب‌نامه‌های دوره قاجاریه نیز مورد بررسی قرار گرفته است؛ شب‌نامه‌ای که نام آن «صاعقه» است و نویسنده‌ی با هدف آگاه نمودن مردم از ظلم و ستم عمال حکومتی کرمان، آنان را وعده به صاعقه‌ی غضب خدایی می‌دهد «... این دفعه صاعقه‌ی غضب خدایی قهار، دمار از روزگارت بر ‌می‌آورد و دودمانت را از صفحه جهان گم می‌کند ...».

وی انگیزه‌ خود را از تألیف این اثر گفت:در خصوص دوره قاجاریه آثار متعددی تا کنون منتشر گردیده است و به طور عموم، هر  مجموعه متأثر از دیدگاه، هدف و تحلیل نویسنده صورت گرفته است. این امر در حوزه تاریخ کرمان نیز کم و بیش صورت گرفته و  می‌توان به آثار ارزنده‌ی زنده‌یاد دکتر باستانی پاریزی اشاره نمود. از جمله، ایشان در زمینه‌ی دو شورش کارگران شال‌باف کرمان ـ در این مقطع زمانی در آثار خود و به طور اخص در کتاب‌های «فرمانفرمای عالم» و  «درخت جواهر» اشارات بسیار مفیدی در این مورد داشته‌اند. اما همان گونه که آن بزرگوار بارها تأکید نموده‌اند، در بررسی بسیاری از وقایع و حوادث فقط سنگ بنای اولیه را نهاده‌اند و از این رو همواره توصیه می‌نمودند که دیگر محققین و پژوهشگران علاقه‌مند، با پژوهش و تحقیق جامع‌تر و استفاده از اسناد و مدارک تکمیلی، مطالب ایشان را به سرانجام مطلوب برسانند. خوشبختانه بنده که از سال 1365 افتخار شاگردی ایشان را در گروه تاریخ دانشگاه تهران یافتم و بعدها همواره به عنوان شاگردی کوچک، از راهنمایی وی استفاده می‌نمودم، به توصیه‌ی آن بزرگوار، نگارش مجموعه‌ای در خصوص شورش شال‌بافان کرمانی در دوره قاجاریه را شروع نمودم.

این پژوهشگر در زمینه همکاری‌ با حوزه هنری استان کرمان اظهار داشت:خوشبختانه از دیرباز با حوزه هنری کرمان و فعالیت‌های ارزنده و قابل تقدیر این مجموعه، به ویژه جناب حاج آقا سالاری آشنایی داشتم. این آشنایی در پی هماهنگی جهت انتشار یکی دو مجموعه که توسط برخی از دوستان تدوین شده بود و بنده وظیفه‌ی مشاوره طرح را داشتم، بیشتر گردید و پس از صحبت‌های مفصل با آقای سالاری و آقای مهدی بذرافشان، در خصوص انتشار چند مجموعه توسط این نهاد فرهنگی توافق حاصل گشت. اولین مجموعه «صاعقه» است و ان‌شاءالله در آینده نزدیک جلد اول «اسناد فرامین و احکام کرمان از دوره صفویه تا قاجاریه» (از مجموعه ده جلدی اسناد کرمان) که خوشبختانه مزین به آخرین یادداشت زنده‌یاد دکتر باستانی پاریزی است، منتشر خواهد گردید.