کتابی دیگر درباره هنرپررمز و راز تئاتر

اگر اهل خواندن کتاب های مخصوص هنرتئاتر باشیم بی شک این نکته را درک و دریافت کرده ایم که ذات اصلی آن ریشه در مناسبات روانی و اجتماعی هر عصر دارد و پدید آمدن نحله های گوناگون دراین زمینه نشان می دهد که هنر فوق نفس به نفس با مردمان هر دور و زمانه ای همراه است.
آمار کتاب هایی که سالانه در زمینه تئاتر منتشر می شوند آماری چشمگیر است اما باید گفت حد و حدود تولیذات داخلی آن گونه که باید و شاید ریشه در موارد فنی و اصولی ندارد و حتی گاه گاهی پهلو به تکرار می زند،تکرار هایی که حالا دیگر به عادت تبدیل شده ومتاسفانه در حال تبدیل شدن به یک نوع فرهنگ اهمالگری است.
شاید اغراق نباشد که بگوییم هنوز هم کتاب های موفق تئوری در مورد تئاترکتاب هایی هستند که ازنویسندگان سایر کشورها به فارسی ترجمه شده اند و اگرنمونه های داخلی هم یافت می شود به اشکال گوناگون یادآورهمین دست از کارهاست.
یکی از کتاب هایی که با تازگی روانه بازار کتاب شده کتابی به نام فرهنگ انسان شناسی تئاتر است. کتابی که در همان رویارویی اول با تمام بی سلیقگی ها در نوع صفحه بندی و شکل و شمایلی کاملا آکادمیک ضرورت انتشارش را به رخ می کشد . این کتاب بر خلاف آثار دیگری از این دست مستقیما به سراغ بازیگر و دیگر عوامل صحنه نرفته بلکه عمده توان خود را بر روحیه انسانی دست اندرکاران یک کار نمایشی  متمرکز کرده است.
یو جینیو باربا در این کتاب کوشش کرده اند تا با استفاده از همگانی های بازیگری،بازیگر هنرمند را از بازیگر صنعتگرا جدا کنند. بازیگر صنعتگر روی بدن یا صدا کار می کند اما بازیگر هنرمند روی نیرو کار می کند. باربا معتقد است که عمل جسمانی و هم ذهنی است. اگر تربیت جسمانی وجود دارد تربیت ذهنی هم باید وجود داشته باشد. بازیگری کارکردن بر روی پلی است که کرانه های جسمی و ذهنی رودخانه فرایند خلاق را به هم وصل می کند. او از فرایندی طبیعی نام می برد که سال ها شاهد شکل گیری آن در خود و همکارانش بود.
گروتفسکی می گوید حالت واقعی یک بازیگر حالت درخت است به این معنا که اگر بازیگر بخواهد از سر اراده حالتی را ابراز کند،در آن صورت به دو بخش تقسیم می شود. یک بخش عمل اراده کردن را انجام می دهد و بخش دیگرش عمل ابراز کردن را. یک بخش دستور می دهد و بخش دیگر دستورات را اجرا می کند. این نظریه علمی گروتفسکی در مورد جهان بازیگری از آن رو آورده شد که بگوییم ما در کل این کتاب با همین نظریه به شکلی تحول یافته طرف هستیم .
باربا و همکارانش در این کتاب مساله بازگیری را از چهارچوب های کلیشه ای فراتر برده اند و حتی نیاز به قدرت روحی یک بازیگر را در حد قدرت یک کونگ فو کارارزیابی کرده اند و حتی شاهد مثال هایی هم آورده اند که در نوع خود تازه و بکر است.
ناگفته نماند که در این کتاب هم شاهد نظریات گوناگونی هستیم که ریشه در کشف های باربا و همکارانش ندارد و حتی می توان بعضی از فصول کتاب را به عنوان مباحثی تکراری کنار گذاشت و به سراغ مواردی تازه تر رفت. باربا در این کتاب کوشیده که نوعی دیگر از تفکر تئوری پردازان بازیگری را باز بیافریند که در نتیجه چیزی به جز یاد آوری سطحی همان نظریه ها را در پی ندارد.
در این کتاب با فصل هایی روبرو می شویم که خواندن دقیق ان ها و به کارگیری شان می تواند تئاترمارا از یکنواختی و حرکت در سطح نجات دهد. ما در فصل هایی از این کتاب به گذشته ای دور در هنر تئاتر باز می گردیم و به بررسی نحوه بازیگران دوره های گذشته و فرهنگ های دیگربر روی صحنه و تکنیک آن ها از اوایل قرن بیستم آشنا می شویم،یعنی زمانی که دست اندر کاران تئاتربا خیزش وسائط ارتباط جمعی رو برو شدند و به جستجوی شکل های نوین زبان تئاتری و هویتی نو برای این هنر پرداختند.
همان گونه که در بخشی از نوشته نیکولو ساوارزهم آمده این شکل تئاتری ویژگی های مشترک خاصی داشتند که می توانست هم برای مقابله با تئاتر بورژوازی قرن نوزدهم و هم جهت احیای سنت روزگاران در زبان تئاتربه کار برود.این امر در درجه اول برای طرد نوع خاصی از طبیعت گرایی به نفع هنری بود که نه بر تقلید،بلکه بر نظامی از نشانه ها مبتنی باشد و ثانیا برای حذف مرز بازیگر و تماشاگر برای کشف روابط احتمالی نوین بین بازیگران و تماشاگران ان ها و سر انجام برای گسیختن وحدت های نمایشی با استفاده از مونتاژ های زمانی و مکانی نمادین صورت می گرفت.
یکی ازویژگی های منحصر به فرد این کتاب توجه ویژه به هنرهای نمایشی شرق به عنوان نوعی از انسانی ترین هنر هاست. باربا و همکارانش ضمن مطالعه دقیق مناسبات نمایشی شرق گونه هایی از ان را به عنوان جزیی از کل معرفی کرده اند. نکته جالب دیگر در این کتاب فرم های بازیگری بخصوص ایست های روی صحنه است که تکوین ان در دوره های مختلف با چاپ تصویرهایی از مقاطع گوناگون مورد بررسی قرار گرفته است.
در بخشی از فصل بسیار خواندنی پیش بیانگری آمده است:"بازیگر برای این که بیشتر در زمینه مربوط به خودش موثر باشد،برای این که باعث شود که هویت تاریخی- زندگی نامه ای اش پدیدار گردد،از شکل ها،ظواهر و امثال آن یعنی چیزهایی استفاده می کند که ما به ان ها تکنیک می گوییم. این ویژگی همه بازگیان است و در همه سنت ها وجود دارد. ما برای این که تحلیلی داشته باشیم که در ان از فرهنگ ها(غربی ،شرقی،شمالی،جنوبی)و انواع (باله کلاسیک ،رقص مدرن،اپرا،اپرت،موزیکال،تئاتر متن،تئاترجسم،تئاتر کلاسیک،تئاتر معاصر و امثال آن) فراتر برویم،به روز نخست بر می گردیم،یعنی اولین روزی که هنرجو می اموزد که چگونه رابطه موثری با تماشاگر برقرار کند....."
کتاب فرهنگ انسان شناسی تئاتر سال 1390 در شمارگان2500 نسخه و قیمت 9900تومان به همت یدالله آقا عباسی ترجمه و از سوی حوزه هنری استان کرمان عرضه شده است.