مردم شناسی مراسم شبیه خوانی ( تعزیه )

   برپایی آئین های مذهبی خصوصاً هنر تعزیه خوانی که مربوط به سوگواری امام حسین(ع) و اهل بیت عصمت و طهارت(س) بر می گردد، در تاریخ این سرزمین علیرغم فراز و نشیب های که متأثر از جریانات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی زمان بوده است، همواره مشاهده می شود . تعزیه از حماسه کربلا نشأت گرفته و ناله گریه فغان مردان و زنانی دلسوخته است که از فردای عاشورا به این فاجعه جانگداز گریستند و در طی بیش از هزار سال معنویت و تقدس واعتبار والای این قیام را زنده نگهداشتند .

   تعزیه تنها شکل ویژه ای از نمایش در طول تاریخ تئاتر مذهبی ایران است که مجریان نقشهایش انسانهای آگاه دل بودند که نه به قصد تفنن و سرگرمی، بلکه به دلیل ادای وظیفه در طی روزهای عزای حسین(ع) پا به دایره نمایش گذاشتند و با همه شوریدگی و احساس و اعتقاد به معنا و مفهوم این آئین مذهبی ابعادی چشمگیر و والا بخشیدند .

از آنجائیکه رکن اساسی مجالس تعزیه بر بنیاد فرهنگ عامه و بر زمینه اندیشه و احساس و اعتقادات عامه مردم کوچه بازار بنیان گرفته است و ساخت و پرداختی ساده زبان و بیانی روان وعامه فهم دارد، از این رو تعزیه نامه ها در زمره ادبیات عامه و در مجموع فرهنگ مردم قرار می گیرند . بطور کلی نمایش مصائب در تعزیه خوانی چنان شور و غوغایی در درون مؤمنان پدید می آورد که رشته های پیوندشان را با زندگی دنیوی نامقدس می گسست و آنان را به فضای قدسی پر رمز و رازی که تجلیگاه روح مقدسان و نیاکان است می برد .

   همه دست اندرکاران تعزیه خوانی از تعزیه گردان و تعزیه خوان و بانیان تعزیه گرفته تا خادمان و تماشاچیان مجالس تعزیه، شرکت در سوگ سالار شهیدان و ذکر مصیبت و افشاندن اشک در ماتم شهادت او و آلام اهل بیتش را تلاش در پالودن گرد مصیبت از چهره جان و سبک کردن بار گناه و تزکیه نفس و ذخیره کردن اجر معنوی و ثواب اخروی

می پندارند .

   مردم با حضور در مجالس تعزیه خوانی و موئیدن و گریستن در سوگ امام حسین(ع) وشهیدان کربلاو نالیدن در غم به اسیری بردن اهل بیت امام، پیوند خود را با مذهب پدران و نیاکانشان استوار می کنند و از ثواب ذکر مصیبت و گریه در عزای امام حسین(ع) توشه ای معنوی برای سفر آخرت خود فراهم می آورند . این پژوهش با روش تحقیق میدانی و ابزار مشارکتی در شهر محی آباد کرمان صورت گرفته و هدف اصلی آن نقش تعزیه در زندگی مردم و باور ها و اعتقادات آنان می باشد .

واژه های کلیدی

تعزیه : عزاداری کردن، برپاداشتن مجالس عزا برای حسین بن علی علیه السلام، نمایش دادن وقایع کربلا و حوادثی که بر سر بعضی ائمه آمده، نمایش مذهبی شبیه خوانی . ( معین، 1378 )

تئاتر : از واژه یونانی تئاترون به معنای دیدن(تماشا کردن) و محل تماشا آمده است . ( گنجعلیخان حاکمی، 1387)

تعزیه گردان : تعزیه گرداننده، کارگردان تعزیه، مدیر تعزیه، چرخاننده یک دستگاه، گرداننده امری . ( معین، 1378 )

 تعزیه خوان : تعزیه خواننده، کسی که در تعزیه وظیفه ای را ایفا کند و اشعار مخصوص را بخواند . ( معین، 1378 )

 قتلگاه : جای کشتن(انسان و حیوان) مقتل . ( معین، 1378 )

شعیره : علامت، نشانه، هر یک از اعمال و مناسک حج . ( قریب، 1367 )

ژانر : نوع، انواع . ( گنجعلیخان حاکمی، 1387)

مقدمه

   در همه جوامع انسانی، برای پاسداشت اندیشه ها و اعتقادات بنیادین خود دست به اجرای مراسم و مناسک گوناگونی

می زنند که این امر باعث کارکرد تثبیت باورها، اندیشه ها و آرمان ها خواهد بود مانند مناسک حج در اسلام، مراسم روز سده در آئین زرتشت، مراسم سوگواری در ماه محرم، نیز به نوبه خود در جهت حفظ، تثبیت، تداوم افکارو اعتقادات شیعیان طول تاریخ این مذهب ایفای نقش نموده است و این تحقیق تاملی است به قدر بضاعت در باب نوع نمایشی که در ایران پیش از اسلام به ا عتقاد غالب فرهنگ پژوهان، مرسوم و متداول بوده است « میرچا الیاده معتقد است که اجرا و دوباره نمایی یک واقعه روحانی که در گذشته روی داده، تجسم دوباره آن واقعه در حال حاضر است. بدینگونه هر سال از طریق تعزیه، این رستاخیز مکرر تا ابدیت، بارها و بارها به وقوع می پیوندد و شیعیان مومن، خود را در کربلا در حال مشاهدة وقایع و مصائب آن احساس می کنند » ( یگانه، 1387، 186 )

   محقق براین اعتقاد است تعزیه نه تنها شیعیان را به منبع لایزال الهی می پیوندد، بلکه با یکدست کردن آرمان ها و عقایدشان آنها را به یکدیگر نزدیک تر می کند و به آنها وحدت می بخشد، بدین ترتیب آرمان اصلی تعزیه خلق احساس جمعی در میان مردم است.

طرح مسئله

   هر انسانی از آغاز، با شادی و اندوهای فراوانی همراه است که یاد آوری برخی از آنها به سبب اهمیت و تاثیر در زندگی دیگران جنبه عمومی یافته است، بنابراین انسانها برای حفظ و ماندگاری خاطره این احساسات در حافظه جمعی دست به بر پایی آیین ها و مراسم و مناسک گوناگون زده اند.

تعزیه یک ژانر نمایشی کامل است که از دل سیرو روند فرهنگی، سیاسی، اجتماعی و اعتقادی ایرانیان در طول قرن های گذشته برخاسته است.

   که در دوره آل بویه تعزیه به جذب آیین های سوگواری شیعی پرداخت، در دوره صفویه یا مرثیه های شاعرانی چون محتشم کاشانی به غنای ادبی رسید و در دوره قاجاریه بود که به نمایش کامل تبدیل و تکیه های زیادی برای اجرای آن ساخته شد.

   حال که تعزیه با تکیه بر اعتقادهای مذهب شیعه و بهره گیری از شعر فارسی و موسیقی و آواز سنتی، تنها گونه نمایشی ایرانی محسوب می شود، متاسفانه هنوز بطور شایسته مورد توجّه و حمایت قرار نگرفته است.

در این پژوهش به جهت و اهمیت و تاثیر ژرف و گسترده اجرای شبیه خوانی (تعزیه) در تمامی ابعاد زندگی از جمله ادبیات، هنر، گرایشهای مذهبی، قشرهای اجتماعی، دگرگونی فرهنگی و غیره

جهت امکان بررسی دقیق تر و قابل اجرا بودن و طرح تحقیق و متناسب با فرصت های موجود بررسی مردم شناسی فرهنگ شبیه خوانی (تعزیه) در شهر محی آباد مد نظر قرار گرفته است.

تعزیه ( جامعه )

   رکن اساسی مجالس تعزیه بر بنیاد فرهنگ عامه و بر زمینه اندیشه و احساس و اعتقادات عامه مردم کوچه و بازار بنیان گرفته است و ساخت و پرداختی ساده و زبان و بیانی روان و عامه فهم دارد، از این رو تعزیه نامه ها در زمره ادبیات عامه و در مجموع فرهنگ مردم قرار می گیرند .

   در اینجا به شرح و توضیح نقش و کارکرد نمایشی آیینی  مذهبی تعزیه خوانی  در جامعه شیعه ایران می پردازیم و تاثیر آنرا در زمینه های اجتماعی، فرهنگی و روانی در گسترده ذهنی و رفتار و احساس جمعی مردم و ایجاد وحدت و همبستگی میان اقشار گوناگون بیان می داریم .

تعزیه ( رفتار عامه )

   یکی از وظایف و نقشهای مهم مناسک آیینی و آیینهای شعیره ای برانگیختن احساس دینی عامه مردم و واداشتن آنان به تقلید و تکرار شیوه رفتار گذشتگان است.

   تعزیه خوانی در جامعه ی مذهبی و متعصب ایران بیش از هر شکل دیگری از مناسک و شعائر مذهبی می توانست با به تصویر در آوردن وقایع کربلا بر احساس عامه مردم تأثیر بگذارد و آنها را در حفظ ارزشها ی معنوی و رخدادهای کربلا برانگیزاند و دینداری و از خودگذشتگی شهیدان حماسه آفرین تاریخ تشیع را همچون انگاره و نمونه برتر رفتار در ذهن و خاطر آنان زنده و پایدار نگه دارد .

 گوستا و لوبون در تأثیر نمایش و باز نمودن وقایع در ذهنیت توده ی مردم می نویسد :

 « توده ها فقط به توسط تصاویر فکر می کنند و به کمک تصاویر نیز تحت تأثیر قرار می گیرند فقط تصاویر ایشان را میرمانند و یا وسوسه می کنند و تنها تصاویر انگیزه رفتار آنها هستند. به همین دلیل است که نمایشهای تئاتری که تصویر را در واضح ترین شکل آن را ارائه می دهند، بر توده ها همیشه تأثیر عظیمی می گذارند». ( لوبون، 1375، 88 )

    در نمایش این وقایع هر چه گزافه نمایی بیشتر باشد و زمینه ی افسانه ای و حماسی وقایع پر رنگ تر نماید اثر و نفوذ نمایش بر مردم بیشتر خواهد بود.

لوبون در تأثیر افسانه ای و جادویی بودن نمایشها و تصاویر معتقد است که :

«جنبه های جادویی و افسانه ای وقایع بیش از هر چیز دیگر بر توده ی مردم تأثیر می گذارند، ارکان حقیقی یک فرهنگ را نیز در واقع همان جنبه های جادویی و افسانه ای می سازند». ( همان، 87 )

تعزیه ( شور قدسیانه )

نمایش فاجعه جانگداز کربلا که در آن روحیه خشن و بی رحم طبیعت جاهلی با تمام مظاهر خود جلوه کرد و در طول چند ساعت از روز عاشورا که هفتاد و دوتن از مردان حق کشته شدند چنان حزن انگیز و درد آور است که در ژرفای دل و احساس هر بیننده شور و غوغایی عارفانه به پا می کند. کمتر کسی است که روایت و مصائب و آلام شهیدان و اهل بیت خاندان پیغمبر سبعیت و ستم اشقیاء را در تعزیه بشنود و ببیند و از شدت اندوه ماتم شهیدان به هیجان نیاید و به گریه و مویه نشیند .

   ژوزف کنت گوبینو به هیجانی که از دیدن تعزیه خوانان و بینندگان تعزیه دست می داد اشاره می کند و این شور و هیجان را انگیزشی قدسی و معنوی  وصف می کند او می نویسد :

«آدمی اگر با دیدن این وقایع خونسرد بماند، دیگر انسان نیست، چون در قبال سنگدلی و ستم بی احساس است و نیز مسلمان نیست، چون اهل بیت پیامبر را پاس نداشته است.» ( کنت گوبینو، 1365، 163 )

یکی از تعزیه شناسان هدف از تعزیه خوانی را :

«نه تنها پدید آوردن یک نظم اندیشگانی اخلاقی و دینی در بینندگان بلکه برانگیختن یک واکنش درون بالا مانند خنده یا گریه و خشم یا جنب و جوش و هیجان در آن دانسته است.» ( چلکووسکی، 1355، 177 )

   به طور کلی نمایش مصائب در تعزیه خوانی چنان شور و غوغایی در درون مومنان پدید می آورد که رشته های پیوندشان را با زندگی دنیوی نا مقدس می گسست و آنانرا به فضای قدسی پررمز و رازی که تجلیگاه روح مقدسان و نیاکان است می برد .

کارل گوستاویونگ معتقد است که :

«مردم با حضور در آیین های مذهبی و مشارکت در سرنوشت قهرمانان روحانی خدا گونه فرهنگ خود به طور غیرمستقیم دگرگون می شوند. این دگرگونی از راه عمل کردن یا باز گویی بدست می آید». ( گوستاویرنگ، 1370، 193 )

تعزیه (  ایجاد وهم و خیال )

   ارسطو تأثیر عمده درام را ایجاد وهم می انگاشت. می گفت ایهام در کلام و بیان نمایش باید چنان نیرومند باشد که بینندگان نمایش در اثر ایهام قومی آن به گونه ای جذب نمایش بشوند که خود را از یاد ببرند و واقعه ای را که در نمایش می گذرد واقعه ای بپندارد .

    ویژگیهای نمایشی یا درامی تعزیه وقایع کربلا و نیروی وهم انگیزی و تأثیر گذاری آن روی احساس مردم چنان قوی بود که در تعزیه خوانیهای معتبر قدیم وقتی که تعزیه خوانان آگاه و ورزیده تعزیه  می خواندند، می توانستند در ذهن تماشاچیان مؤمن و معتقد ایجاد ایهام کنند و بر آنان چنان تأثیر بگذارند که از خود وارهند و بی خود شوند .

   آگاهی از موسیقی و شناخت دستگاهها و مقامها و گوشه های موسیقی ایران، داشتن چند دانگ صدای خوش شعردانی و بیان درست اشعار، ایهام را در تعزیه خوانی دو چندان و اثر آنرا روی تماشاچیان تشدید می کرد، تعزیه خوانانی که صاحب این هنرها و ویژگیها بودند، می توانستند در تعزیه خوانی بدرخشند و با ایجاد وهم در تماشاچیان روی احساسات آنان اثر ژرف بگذارند و به سادگی به هدف خود که ابلاغ پیام رنج و مصیبت است برسند .

« روایت کرده اند که در تعزیه شهادت امام حسین (ع)   در روز عاشورا در فیروز آباد فارس، وقتی که شمر پس از رجزخوانیهای خود شمشیرش را کشید وخواست آن را بر فرق سر امام فرود آورد، ناگهان مردی قشقایی با چوبدستی از میان جمع تماشاچیان بیرون جست و فریادکنان به سوی شمر دوید و با همه ی نیرو چوبدستش را به او کوفت. شمر از روی اسب بر زمین افتاد مرد قشقایی با صدای بلند به او گفت:« آقای من هزار سال پیش غریب و بی کس بود ولی حالا که این همه جمعیت دارد چرا در دست چنین ظالمی گرفتار و اسیر باشد».

( بهمن بیگی، 1324، 181 )

تعزیه ( تزکیه نفس )

همه دست اندرکاران تعزیه خوانی از تعزیه گردان و تعزیه خوان و بانیان گرفته تا خادمان وتماشاچیان مجالس تعزیه، شرکت در سوگ سالار شهیدان و ذکر مصیبت و افشاندن اشک در ماتم شهادت او و آلام اهل بیتش را تلاش در پالودن گَرد مصیبت از چهره جان و سبک کردن بار گناه و تزکیه نفس و ذخیره کردن اجر معنوی و ثواب اخروی می پندارند. مردم با حضور در مجالس تعزیه خوانی و موئیدن و گریستن در سوگ امام حسین(ع)  و شهیدان کربلا و نالیدن در غم به اسیری بردن اهل بیت امام، پیوند خود را با مذهب پدران و نیاکانشان استوار می کنند و از ثواب ذکر مصیبت و گریه در عزای امام حسین(ع)  توشه ای معنوی برای سفر آخرت خود فراهم می آورند .

خوتسکو بر پا کردن مجلس تعزیه و تعزیه خوانی و شرکت و حضور در مجالس عزادار :

«خشتهایی که شخص در این دنیا می پزد تا در آخرت، با آنها کاخ خویش را بسازد و به قول کاتولیکها کاری می کند که خیر و ثواب دارد و ضمناً آموزنده و عبرت انگیز برای مردم نیز هست». ( خوتسکو، 1365، 112 )

   چلکووسکی به چگونه برداشت مردم از تعزیه خوانی و قدسی انگاشتن و همسنگ و برابر دانستن آن با عزاداریهای دیگر اشاره می کند و می نویسد :

«چون در آغاز، شیعیان مرگ امام حسین (ع)  را عملی مقدس و رهایی بخش می انگاشتند از این رو باور داشتند که برگزاری مراسم محرم نیز می تواند به رستگاری آنان کمک کند بعدها معتقد شدند که مشارکت در نمایشهای تعزیه خوانی نیز، هم تعزیه خوانان و هم تماشاچیان را از شفاعت امام حسین (ع)  در روز قیامت بهره مند خواهد کرد». (چلکووسکی، 1355، 204 )

تعزیه (  باب توسل جوئی  )

   تقلید و تکرار تمثیلی رفتار و گفتار ایزدگونه ی ا نبیاء و اولیاء در تعزیه خوانی و باز نمودن شکل غم انگیز شهادت امام حسین (ع)  و یاران وفادار او در کربلاء به این نمایش آیینی ارزش و پایگاهی قدسیانه بخشیده و آن را همپا و همسنگ مناسک مذهبی عبادی دیگر قرار داده است .

   تعزیه خوانی باب توسل جویی و مددخواهی را به روی مردم می گشود و نقش مهم و مؤثری در آیین نذورات ایفا می کند.

   بانی تعزیه خوانی شدن با کمک مالی کردن در بر پایی آن ایفای نقش در تعزیه خوانی، سقایی کردن، چای دادن، گلاب افشانی کردن در مجالس تعزیه، دادن اسباب مجالس تعزیه، بستن و تزیین تکیه ها و حسینیه ها و جارو و تمیز کردن صحن این مکانها برای تعزیه خوانی از جمله خدمتها و کارهایی بودند که مردم تبرکاً برای اجر و پاداش اخروی و یا به نیت ادای نذرهایشان و برآورده شدن حاجاتشان انجام دهند .

   مردم با اهدای نیروی کار و عرضه خدمت رایگان و پرداخت اعانه و نذریانه در مجالس تعزیه خوانی زمینه ای آرمانی برای توسل به نیروهای مقدس دینی فراهم می کردند. از این طریق با نیروهای قدسی بیرون از جهان مادی رابطه ای روحانی برقرار می کردند و از آنها در فائق آمدن بر تنگیها و ناکامیها و برآورده شدن حاجات و شفای بیماریها استعانت می جستند.

جالب است بدانید که مردم شهر محی آباد کرمان پس از اجرای هر تعزیه در ماه محرم از خاک قتلگاه ( محلی معروف که تعزیه در آن جا اجرا می گردد ) به عنوان تبرک برداشته و اعتقاد دارند که باعث از بین بردن درد پا و چشم می گردد .

تعزیه (  بینش شهادت )

   حسین با شهادت مردانه ی خود به پدیده ی مرگ اعتبار بخشید و رنگ سیاهی و ناخجستگی را از چهره ی مرگ زدود، تعزیه با روایت شهادت امام حسین (ع)  و باز نمایاندن پایگاه والای این شهادت، بینش شیعیان را درباره ی

پدیده ی شهادت استعلا می بخشد و روحیه ی شهادت طلبی و مرگ با افتخار را در آنان زنده و پایدار نگه می داشت .

   در فرهنگ شهادت وارهیدگی از این جهان، حقیقت جویی، دلیری، ایثارگری و دادجویی و ارزش، و وابستگی به این جهان، حق کشی، جاه طلبی، خشونت، زورگویی، ستمگری و بی عدالتی  ضدارزش به شمار می روند .

تعزیه در القای مجموعه این ارزشها و ضدارزشها به مردم و آموزش رفتار و خصائل سازگار با ارزشهای والای شهادت و تعیین یک هویت فرهنگی  در رفتار و اخلاق جمعی مردم جامعه نقشی سخت مؤثر داشت .

 

تعزیه ( تسکین آلام )

   مصائب و آلام امام حسین(ع)  در ذهنیت جامعه شیعه ایران نمونه کهن و ازلی مصائب و آلامی است که به رنجها و آلام شیعیان معنا می بخشد. نمایش واقعه کربلا و تقلید و تکرار شهادت و مصائب انبیاء و اولیاء و اوصیا در محرم و صفر هر سال اثری آرامش بخش بر احساس شیعیان می گذاشت. مردم با مشاهده ی درد و رنجهای امام و شهیدانشان در کربلا احساس یأس و ناامیدی را از خود دور می کردند و درد و رنجهای زندگی خود را خرد و تحمل پذیر می یافتند و همه رنجها و غمها را امری بهنجار و از یاد بردنی و راهی به سوی رستگاری می انگاشتند. نمایش مصائب در تعزیه خوانیها احساس غرور و بزرگی یک انسان کامل و والا را در درون دلهای مردم جامعه دیندار سنتی تقویت می کرد و تخم ایثارگری و از خودگذشتگی و حق جویی و ا نقلاب و شهادت را درکنه وجودشان  می افشاند.

تعزیه(  تحکیم وحدت )

   نمایش شهادت قهرمانان و مصائب شهیدان دین و مذهب در تعزیه خوانی از سویی انسان مؤمن و معتقد را با رشته ای نهانی به یک نیروی قدسی بیرون از او پیوند می داد و از سوی دیگر با پدید آوردن وحدت در عقیده و رفتار مؤمنان، آنانرا به یکدیگر نزدیک و یگانه می کرد. بنابراین هدف اصلی و مهم تعزیه تقویت و تحکیم، احساس جمعیت و یا احساس وحدت میان مؤمنان، یعنی میان تعزیه خوانان روی سکوی تکیه و مردم پیرامون سکوی تکیه بوده است. این هدف در تعزیه به صورت یک اتحاد عرفانی درمی آید و رکن اصلی و شعیره ای تعزیه می شود. همچنین رکن اصلی تعزیه های مربوط به واقعه کربلا بر نبرد میان نیروهای شر و خیر و شهادت دلیرانه قهرمانان پاک نهاد تاریخ مذهب نهاده شده است. از این رو باز نمودن واقعه شهادت در تعزیه خوانیها، نیرو ستیزندگی و دلیری و استقبال از مرگ و شهادت در راه عقیده و مذهب را در جامعه سنتی دینی تحکیم می بخشید .

   اصولاً هدف و کارکرد اجتماعی مهم دین و مناسک مذهبی نیز تقویت روحیه ستیزندگی و آماده کردن مومنان برای جهاد و شهادت است. مشارکت در مناسک و آیین های مذهبی نیروی ایمان انسان را تقویت می کند و به او قوت قلب می دهد تا اینکه با سرسختی و اعتماد به خود مصائب زندگی را تحمل کند.

چارچوب نظری

نظریه های مرتبط (نظریه کارکرد گرایی )

   برو نیسلاو مالیوفسکی(1942-1884) در نظریه کارکرد گرایی خود بر این مهم تاکید می کند که نقش و کارکرد خصوصیات فرهنگی در یک جامعه بستگی به توانایی این خصوصیات در رفع نیازهای اعضای آن جامعه دارد. گر چه این نظریه با محدودیتهایی در بیان علت تفاوتهای فرهنگی مواجه است .

   امّا با توجه به تاثیر آیین های مربوط به سوگواری در برآورده نمودن بسیاری از نیازهای فردی و اجتماعی افراد نظیر، احساس تعلق به گروه، حفظ و تاکید و پاسداشت باورها و اعتقادات، داشتن زمینه و امکان بروز احساسات و عواطف و غیره می توان از نظریه کارکرد گرایی نیز بهره بُرد. ( عسکری خانقاه، 1378، 260 )

 

نظریه کارکرد گرایی ساختی

   راد کلیف براون، گرچه نظریه رفتار اجتماعی انسان را بر پایه کارکرد گرایی استوار نمود ولی بر خلاف مالینوفسکی معتقد بود که اعمال مختلف رفتار اجتماعی برای نگهداری و بقای ساخت اجتماعی جامعه و نه برطرف کردن نیازهای افراد بوجود آمده اند ( همان منبع، 261 )

   با توجه به اینکه تحقیق حاضر توصیفی بوده و منظور از آن روشن نمودن نقش و تاثیر و تغییر شبیه خوانی (تعزیه) در ساختار اجتماعی و زندگی روزمره مردم شهر محی آباد می باشد، نظریه کارکرد گرایی ساختی بیشتر مورد توجه و استفاده قرار گرفت.

اهداف تحقیق

   نظر بسیاری از مردم عادی و نیز اندیشمندان بزرگ شیعه برگزاری مراسم تعزیه مربوط به واقعه کربلا و سایر ائمه و عامل اصلی بقا و جاودانگی مذهب تشیع گردیده و اساساً شیعه امامیه را نمی تواند بدون این گونه مراسم تصور کرد.

لذا همان گونه که لازم است به جهت عقیدتی در حفظ و نگهداری این نمایش آیینی عاشورایی کوشا باشیم و از تحریف در فرهنگ عاشورا جلو گیری کنیم و در حفظ اصالتهای دین و نمایش مذهبی ایرانی در شکل وشمایل و شیوه اجرای سُنتی نیز کوشا باشیم .

   بویژه اینکه بسیاری از این مراسم و نیز به تبع آن باورها و رویداد های تاریخی مربوط به آنها در شرف فراموشی و حتی نابودی قرار گیرد و نیز به جهت عدم اطلاع کافی، ممکن است مورد تمسخر دیگران واقع شود که این خود برای نسل امروز موجب بی توجهی و نهایتاً ترک آنچه که هویت فرهنگی را تشکیل داده گردد.

اهمیت و ضرورت تحقیق

اگر امروز از سر غفلت یا ضعف ها و بنیان های فرهنگی خود را پاس نداریم و به نسل جدید نشناسیم، بطور حتم این نسل در هجوم فرهنگ رنگارنگ، یارای ایستادگی نداشته و به فرهنگی گرایش پیدا خواهد کرد که از آن او نیست و چنان می شود که نه ظاهرش به فرهنگ خودی شباهتی دارد و  نه باطنش به بیگانه می ماند، لذا دچار سر گشتگی و نوعی

بی هویتی می گردد.

   یکی از بدعت هایی که در برخی تعزیه خوانی ها دیده می شود واقع گرایی است. بدین معنی که شبیه گردان و شبیه خوان سعی دارند مثل یک تئاتر واقع گرا برای تعزیه دکور بزنند و صحنه آرایی واقع گرایانه داشته باشند چنان که

فی المثل بجای قرار دادن یک تشت آب به نشانه ی رود فرات .

   اجرای سنتی و قدرتمند و مکرر همین مراسم است که جامعه همواره متوجه خط فکری و فرهنگی امام خویش شده و از غفلت و بی توجهی به ارزشهای مصون می گردد .

   به همین دلیل می توان گفت: با اجرای مراسم تعزیه خوانی جامعه در برابر انحرافات فکری و عقیدتی بیمه شده و اسلام شیعی مبتنی بر روح حماسی توأم با تولای حضرات معصومین (ع)  و تبری از دشمنان آنها در میان مردم حیاتی دوباره  می یابد.

   بنابراین اهمیّت توجه به مردم ناشی از ضرورت و اهمیت حضور فرهنگ اصیل انسانی و اسلامی در جامعه است تا اعضای آن یارای مقابله با هجوم انحرافات و بی فرهنگی را داشته باشند.

نتیجه گیری

   هر چند مردم شناسان همواره به ارزش هنر در جامعه وقوف داشته اند، ولی در سالهای اخیر بوده نمونه هایی از فرهنگ مادی هنرمندان و فرهنگ معنوی مبتنی بر آیینها و نمایشهای مردمی مورد توجه مردم شناسان و مردم نگاران قرار گرفته است و تعزیه نمایشی است مردمی و تجسم تلفیق فرهنگ توده و مذهب، حافظ آرمان های درونی نسلهای متمادی و حاوی ویژگیهای خارق العاده هنر نمایش و الگوی تئاتر نوین بوده و خواه و ناخواه در جامعه انسانی نفوذ و گسترش فراوانی داردو این آیین مذهبی به جهت ارتباط با اندیشه های بنیادین و اعتقادات انسانها اهمیّت و جایگاه ویژه ای پیدا کرده و چنانچه از روی غفلت و بی خبری در جامعه حضوری کم رنگ پیدا کند، به مرور زمان مورد تحریف و دگرگونی قرار می گیرد و بدیهی است که در این صورت مفاهیم و رخدادهای وابسته به آنها نیز فراموش خواهند شد. از طرفی بزرگترین ضربه به فرهنگ یک قوم، تهی کردن آن از اعتقادات و ارزشهایی است که مردم به آنها پای بندند.

تصور و تغییر آیین ها و مراسم تعزیه در طول زمان از نسلی به نسل دیگر بیشتر به طور شفاهی بوده است ولی با این وجود در زمان حاضر با توجه به پدیده غرب زدگی و به خصوص مهمترین عامل آن یعنی پیشرفت تکنولوژی و سرعت انتقال ا طلاعات در تمام جهان و رشد روز افزون ارتباطات مختلف، مراسم و آیین ها به خصوص در نسل جوان به تدریج در حال از بین رفتن می باشد.«در این مورد غرب زدگی به تقلید بی رویه و غیر منطقی از فرهنگ غرب، نه به معنای جغرافیایی بلکه به معنای کشورهای تولید و صادر کننده کالا، گفته می شود که همراه با کالا و تکنولوژی آنها وارد جامعه ما می شود . ( آل احمد، 1383، 149 )

البتّه نه تنها آیین ها و مراسم بلکه تمامیت فرهنگ ما در حال حاضر در معرض حملات فرهنگ غرب قرار دارد و نوجوانان و جوانان نیز بیشتر تحت تاثیر قرار گرفته اند، هر چند تلاشها و کوشش های فراوانی تا کنون برای جلوگیری از تاثیر این پدیده بر جامعه صورت گرفته است.

   برای حفظ داشته های فرهنگی خود می توان قسمی تلاش نمود که اولاً  به حفظ و گرامیداشت همه مظاهر فرهنگی منجر شود، ثانیاً در انتقال آن به نسل آینده هم سیر تکاملی و روبه رشد فرهنگ حفظ گردد و هم از نقصان و حذف و یا تحریف این مظاهر در جریان انتقال فرهنگی جلوگیری شود و به هر شکل ممکن فلسفه وجودی هر کدام چنان تبیین گردد که در اجرای مراسم گوناگون از تهمت بی محتوایی و خرافه گرایی، جامعه مبرا گردد، البته این میسّر نمی گردد مگر با هوشیاری و دقت نظر تمامی اعضای جامعه و دست اندرکاران و برنامه ریزان فعالیتهای فرهنگی، هنری و مذهبی.

منابع و مأخذ

• آل احمد، جلال، 1383، غرب زدگی، انتشارات خوارزمی
• بهمن بیگی، محمد بهمن، 1324، معرف و عادت در عشایر فارس، انتشارات بنگاه آذر
• بیضایی، بهرام، 1387، نمایش درایران، انتشارات روشنگران و مطالعات زنان
• چلکووسکی، پیتر، 1355، تعزیه هنر بومی پیتر و ایران، ترجمه، حاتمی، داود، انتشارات علمی فرهنگی

·         خوتسکو، الکساندر، 1365، فصلنامه تئاتر، شماره های 9 و 10، ترجمه، ستاری جلال، انتشارات نمایش

• شهریاری، خسرو، 1365، کتاب نمایش فرهنگ واژه ها، اصطلاح ها و سبکهای نمایش، انتشارات امیر کبیر
• عسکری خانقاه، اصغر، شریف کمالی، محمد، 1378، انسان شناسی عمومی، انتشارات سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها
• عناصری، جابر،1368، مردم شناسی و روانشناسی هنری، انتشارات اسپرک
• قریب، محمد، 1367، واژه نامه نوین، انتشارات بنیاد

·         کنت گوبینو، ژوزف، 1365، فصلنامه تئاتر، شماره های 11 و 12، ترجمه، ستاری، جلال، انتشارات نمایش

• گنجعلیخان حاکمی، مسعود، 1378، مبانی بازیگری، انتشارات فرهنگ کرمان
• گوستاویرنگ، کارل، 1370، چهار صورت مثالی، ترجمه، فرامرزی، پروین، انتشارات آستان قدس رضوی
• لوبون، گوستاو، 1375، روانشناسی توده ها، ترجمه، خواجوها، کیومرث، انتشارات روشنگران
• متقیان، لاله، 1374، درباره تعزیه و تئاتر در ایران، انتشارات مرکز
• معین، محمّد،1383، فرهنگ فارسی دکتر محمّد معین، انتشارات امیر کبیر
• همایونی، صادق، 1368، تعزیه در ایران، انتشارات نوید

·         یگانه، فرح، بهار1387،فصلنامه تخصصی تئاتر، ترجمه، پرچی زاده، رضا، انتشارات نمایش

مسعود گنجعلیخان حاکمی