نگاهی به دو دهه تلاش و تولید دفتر ادبیات انقلاب اسلامی

دفتر ادبیات انقلاب اسلامی در سال 1372 با هدف تولید منابع ادبی – تاریخی با موضوع انقلاب اسلامی در حوزه هنری تأسیس شد. فعالیت این دفتر، تولید آثار علمی بر بنیاد یافته‌ها و گردآوری‌هایی است که نزدیک به دو دهه جست‌و جو و تلاش میدانی را پشت سر داشته است. ثمره این فعالیت‌ها اولاً توانسته تا حدودی جای خالی سازمان‌های پژوهشی را پر کند و به طور غیرمستقیم نهادهای کم‌کار را به فعالیت اساسی وادارد، ثانیاً منشأ و سپس الگوی تولید در حیطه تاریخ‌پژوهی‌های وطنی قرار گیرد. هم اینک دفتر ادبیات انقلاب اسلامی از جایگاهی قابل قبول در عرصه پژوهش‌های تاریخ انقلاب اسلامی برخوردار است؛ به طوری که عضو «مجمع هماهنگی تاریخ‌پژوهی، اسنادی و بانک‌های اطلاعاتی» (مهتاب) است و در کنار مراکزی همچون «کتابخانه ملی ایران»، «کتابخانه، موزه و مرکز اسناد شورای اسلامی»، «مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی»، «مرکز اسناد و تاریخ دیپلماسی وزارت امور خارجه»، «مرکز اسناد انقلاب اسلامی» و «بنیاد تاریخ انقلاب اسلامی» نقشی فعال در توسعه تاریخ‌نگاری مرتبط با انقلاب و تاریخ معاصر ایران داراست. این دفتر تاکنون حدود 120 جلد کتاب منتشر کرده است. تاریخ‎نگاری دفتر ادبیات انقلاب اسلامی در سه شکل انجام می‌گیرد:
الف) نگارش روزشمار
ب) تاریخ شفاهی
ج) دایره‎المعارف‎نویسی
از تولیدات این دفتر در زمینه نگارش روزشمار، می‌توان به روز شمار انقلاب اسلامی (57- 1356) که یازده جلد آن به چاپ رسیده و مجلدات دوازدهم تا چهاردهم آن در مرحله آماده‎سازی است و جلد پانزدهم در مرحله نگارش می‌باشد، روزشمار 15 خرداد (43-1340) که 2 جلد آن منتشر شده است و 6 جلد دیگر آن در مرحله آماده‎سازی است و هفت جلد دیگر آن در حال نگارش است اشاره کرد.
در زمینه تاریخ شفاهی نیز تاکنون 35 جلد کتاب خاطرات از جمله جواد منصوری، رجبعلی طاهری، احمد احمد، مصطفی رهنما، هادی غفاری، جنبش دانشجویی تبریز، مجموعه یازده جلدی خاطرات 15 خرداد، عزت‌الله شاهی و مرتضی نبوی انتشار یافته است.
در زمینه دایره‌المعارف‎نویسی می‎توان به انتشار دو جلد از فرهنگ ناموران معاصر و دو جلد از مجموعه سه جلدی دایره‌المعارف انقلاب اسلامی ویژه نوجوانان و جوانان و همچنین دایره‌المعارف زندان‎های سیاسی دوره‎ی پهلوی که در حال نگارش است، اشاره نمود.
هم اکنون دو پایگاه تخصصی www.15khordad42.com و www.oral-history.ir در این دفتر مشغول اطلاع‎رسانی به تاریخ‎پژوهان و علاقه‎مندان در داخل و خارج از کشور هستند.
کتابخانه تخصصی، بایگانی تدوین تاریخ انقلاب اسلامی با حدود 450 هزار برگه اطلاعات، بایگانی تاریخ شفاهی با بیش از 5000 ساعت مصاحبه، بایگانی ناموران معاصر ایران با حدود 50 هزار پرونده از رجال‎ ایران از جمله دارایی‎های پژوهشی دفتر ادبیات انقلاب اسلامی است.

واحد تدوین تاریخ انقلاب اسلامی
در ایران مراکز متعددی دست‎اندرکار پژوهش و تحقیق درباره تاریخ معاصر ایران، به ویژه دوران انقلاب اسلامی هستند. از جمله آنها «واحد تدوین انقلاب اسلامی» حوزه هنری است. این واحد پیش از تشکیل دفتر ادبیات انقلاب اسلامی، در نیمه اول سال 1371، در یکی از اتاق‎های ساختمان مرکزی حوزه هنری تشکیل شد و پس از شکل‎گیری دفتر ادبیات انقلاب اسلامی در سال 1372 با عنوان «واحد تدوین انقلاب اسلامی» در زیرمجموعه این دفتر قرار گرفت.

واحد پژوهش
واحد پژوهش از جمله بخش‎های زیرمجموعه دفتر ادبیات انقلاب اسلامی است که پژوهشگران و محققانی چند در زمینه تاریخ و ادب و فرهنگ معاصر ایران و به خصوص تاریخ انقلاب اسلامی ایران از سال 1372 در آن مشغول به کارند و در واقع این بخش با بهره‎گیری از دانش و قلم و تخصص و تجربه اعضایش، مهم‎ترین انگیزه و علت تشکیل دفتر ادبیات انقلاب اسلامی را که همانا تحقیق و پژوهش علمی و دقیق تاریخی درباره انقلاب اسلامی است تحقق می‎بخشد و تلاش می‎کند تا به ابعاد مختلف این واقعه مهم تاریخ معاصر ایران زمین نظری دقیق افکند و زوایای تاریک آن را روشن سازد.
همچنین کوشش می‎کند تا مسائل، وقایع، تحولات و برهه‎های مهم و نقاط عطف تاریخ انقلاب اسلامی را که تاکنون مغفول مانده یا توجه کافی به آنها نشده است، بررسی کرده و حاصل را به صورت کتاب یا مقاله تحقیقی و در خور عنایت ارائه و منتشر نماید.

واحد تاریخ شفاهی
این واحد از بدو تشکیل دفتر ادبیات انقلاب اسلامی در سال 1372 با نام «واحد تاریخ شفاهی» فعالیت خود را آغاز کرد. تاریخ شفاهی مجموعه‌ای از روایت‌های متشابه و متضاد است که در پی یک گفتگوی تفصیلی با جنبه‌های استفهامی و استنباطی و بعضاً نقد و تفسیر گذشته به دست آمده و در یک نظام واحد ، روایتی تاریخی از یک واقعه را ارائه می‌کند . بر این اساس دستیابی به موضوع و راوی، دیدار و گفتگوی مصاحبه‌کننده (وقایع نگار) با راوی و تدوین و ارائه اثر یا متن مهم‌ترین مراحل کار تاریخ شفاهی است .
واحد تاریخ شفاهی با جمع‌آوری مشاهدات ، خاطرات و اطلاعات افراد مبارز و یا مطلع از روند پیروزی انقلاب اسلامی و یا حوادث مهم تاریخ معاصر و انتشار آنها ، ضمن تلاش در راه حفظ تاریخ انقلاب اسلامی به نشر ارزش‌ها و آرمان‌های بلند انقلاب اسلامی نیز می‌اندیشد .
این واحد شامل بخش‌های زیر است :
1- بخش مصاحبه
2- بخش بایگانی
3- بخش تحقیق و تدوین
این واحد تاکنون حدود 6150 ساعت مصاحبه با 850 نفر از مشاهیر و رجال سیاسی و فرهنگی معاصر انجام داده که از میان آنها 35 عنوان کتاب خاطرات مستقل به چاپ رسیده است. خاطرات هادی غفاری، آیت‌آلله پسندیده ، حبیب‌الله طاهری گرگانی، مرتضی الویری، رجبعلی طاهری، جواد منصوری (پیش از انقلاب) ،سید علی‌اکبر محتشمی ، محمدکاظم بجنوردی ، احمد احمد، خاطرات زندان، مرضیه حدیدچی (دباغ)، شیخ مصطفی رهنما، مرتضی نبوی، عزت‌شاهی (عزت‌الله مطهری)، اکبر براتی، کاظم اکرمی، کاظم ذوالانوار، سید علی‌اکبر ابوترابی، محمدحسین بهجتی (شفق) و ماشاءالله کازرونی بخشی از آثار منتشره این واحد را تشکیل می‌دهد. هم‌چنین خاطرات «قیام 15 خرداد» در 11 جلد و پژوهشی در زمینة «جنبش دانشجویی دانشگاه تبریز» از دیگر آثار منتشر شده این واحد است.
واحد تاریخ شفاهی 3 پژوهش نیز در زمینه ریشه‌ها، علل و چگونگی تصرف لانه جاسوسی (سفارت آمریکا) و حوادث پس از آن را آغاز نموده است که در مرحله تدوین هستند. همچنین تحقیق و پژوهش پیرامون مقطع زمانی حضور حضرت امام خمینی در فرانسه و مصاحبه با شاهدان و مرتبطین دفتر ایشان در نوفل‌لوشاتو نیز در دستور کار قرار دارد.
از میان آثار چاپ شده خاطرات عزت‌شاهی ، احمد احمد ، مرضیه حدیدچی (دباغ) به ترتیب با 17 ، 12 و 12 بار چاپ ، بیشترین مخاطب را جذب نموده است . این واحد هم‌اکنون درصدد انتشار خاطرات آقایان حسین عالی ، آیت‌الله سید رضی شیرازی ، جلال غنی‌زاده ، محمدرضا حافظ‌نیا ، سید تقی درچه‌ای ، جواد منصوری (پس از انقلاب) ، خانم دستغیب و ... است . واحد تاریخ شفاهی علاوه بر کار ضبط و انتشار خاطرات به هنرمندان و محققان در جهت خلق آثار ادبی ، هنری ، تاریخی نیز مشاوره می‌دهد .
واحد تاریخ شفاهی طی سال‌های گذشته در برپایی 5 کارگاه و نشست تخصصی و 2 همایش تاریخ شفاهی که با همکاری مراکز پژوهشی، اسنادی و دانشگاهی کشور برگزار شده ، مشارکت داشته است. همکاران این واحد همچنین اولین سایت تخصصی تاریخ شفاهی را از سال 86 به نشانی www.oral-history.ir راه‌اندازی کرده و به انتشار اخبار و مطالب تخصصی این حوزه مبادرت می‌ورزند.

گروه ترجمه و پژوهش منابع خارجی
گروه ترجمه و پژوهش منابع خارجی در نیمه دوم سال 1372 در دفتر ادبیات انقلاب اسلامی آغاز به کار کرد. محور اصلی کار این مجموعه در آغاز جمع‎آوری مقالات و سپس کتاب‌های خارجی در خصوص انقلاب اسلامی بود و رفته رفته با جذب امکانات بیشتر وظایف دیگری نیز در حیطه مأموریت‎های این بخش قرار گرفت که از آن جمله می‌توان به طبقه‎بندی و انجام امور کتاب و مقاله‎شناسی برای مقالات و کتاب‌های گردآوری شده، بررسی کارشناسی و گزینش مقالات مورد نیاز برای ترجمه و استفاده در طرح‎های تحقیقاتی دفتر و سپس ترجمه آثار، بازخوانی و بازنویسی و ویرایش آثار ترجمه شده اشاره کرد.
در کنار اموری که ذکرشان رفت فعالیت‌های جنبی دیگری نیز به این گروه واگذار گردید که از آن جمله می‌توان به گردآوری اطلاعات مورد نیاز مرکز مطالعات و تحقیقات فرهنگ و ادب پایداری از اینترنت و ترجمه آنها، ترجمه کلیه پشت جلدهای آثار منتشره، شناسایی و ترجمه اسناد خارجی، طبقه‎بندی و تهیه فهرست مقالات و آثار گردآوری شده در گروه، ارائه خدمات کتابشناسی و ترجمه‎ای به همکاران حاضر در مرکز از جمله همکاران کتابخانه جنگ و ترجمه مقالات منتخب به انگلیسی برای درج در پایگاه اطلاع‎رسانی و هفته‌نامه تاریخ شفاهی ایران اشاره کرد.
در حال حاضر این گروه دربردارنده مجموعه‎ای قریب به هفت هزار و پانصد عنوان مقاله خارجی و بیش از هزار عنوان کتاب خارجی به زبان های انگلیسی، فرانسه، آلمانی، روسی و عربی با موضوع تاریخ معاصر ایران است که از این تعداد نزدیک به نیمی از مقالات و قریب به یک چهارم کتابهای گردآوری شده به فارسی ترجمه شده‎اند.
بخشی از آثار گردآوری شده این گروه را در کمتر کتابخانه‎ای می‎توان سراغ گرفت که از آن جمله می توان به گردآوری مجموعه بیش از پنجاه سال هفته‎نامه تایم از آغاز جنگ جهانی دوم تا پایان قرن بیستم میلادی، مجموعه چهارده جلدی اسناد دیپلماتیک بریتانیا از 1881 تا 1965 و مجموعه 6 جلدی اسناد بریتانیا درباره خلیج فارس اشاره کرد.

کتابخانه تخصصی انقلاب اسلامی و تاریخ معاصر ایران
با شکل‎گیری دفتر ادبیات انقلاب اسلامی در سال 1372 ش، تحقیق و پژوهش درباره جنبه‎های مخلتف انقلاب اسلامی ایران محور اصلی فعالیت‎های این دفتر گردید و برای پشتیبانی پژوهش‌ها و مطالعات، تهیه مهم‌ترین عنصر تحقیق و پژوهش یعنی منابع مکتوب و غیرمکتوب کتابخانه‌ای مدنظر قرار گرفت

الف) کتاب‎ها
طرح‎های مختلف پژوهشی و تحقیقاتی دفتر، ذیل موضوع انقلاب اسلامی که سبب‎ساز تشکیل زیرمجموعه‌های پیش گفته گردید، هر کدام عامل مهمی برای گردآوری منابع اصلی و فرعی شد. در این مسیر پس از کارشناسی‎های بسیار دقیق در شناسایی منابع مورد نیاز توسط شورای خرید کتاب به‌تدریج اقدام به جمع‎آوری آنها شد و در مدت زمانی کوتاه، کتابخانه‎ای ارزشمند حاوی کتاب‌های مهم، معتبر و مستند تاریخ معاصر ایران از قاجاریه تا زمان حاضر شکل گرفت. تمرکز بر موضوعی خاص در خرید کتاب سبب شد تا در مدتی کوتاه، کتابخانه یاد شده به کتابخانه‌ای تخصصی و غنی تبدیل شود؛ کتابخانه‌ای که برخی از آثار جمع‎آوری شده در آن کم‎نظیر و بسیار ارزشمند و بی‎همتاست و از اعتباری ویژه در میان کتابخانه‎های تخصصی به ویژه در موضوع تارخ معاصر ایران و انقلاب اسلامی برخوردار است.
با درک ضرورت بررسی زمینه‌ها و مقدمات شکل‌گیری انقلاب اسلامی که می‌بایست به دوران مشروطیت، عصر رضا خان و محمدرضا شاه پهلوی نیز توجه می‌شد منابع موجود درباره این دوره‌ها نیز گردآوری و تهیه گردید و به برهه‌های مهم و اساسی و نقاط عطف تاریخ انقلاب نیز توجه ویژه‌ای مبذول گردید. برهه‌هایی همچون قیام 15 خرداد 1342، سال‌های نهضت امام خمینی، فعالیت نیروهای مختلف اجتماعی و سیاسی در مبارزه علیه رژیم پهلوی، روزها و حوادث سرنوشت‌ساز سال‌های 1356 و 1357 تا پیروزی انقلاب اسلامی در 22 بهمن 57، همچنین حوادثی همانند حادثه 17 شهریور تهران، مبارزات مردم شهرهای قم، تبریز، شیراز، مشهد و دیگر شهرهای ایران علیه رژیم پهلوی، قضایای تبعید حضرت امام به نجف و سپس نوفل‎لوشاتو و ده‎ها و صدها حادثه و واقعه مهمِ زمینه‎ساز انقلاب اسلامی، همه و همه از سرفصل‎هایی بود که تهیه منابع آنها و جمع‌آوری ویژه و تمرکز یافته منابع، محتوا و غنای کتابخانه را دوچندان نمود و از منحصر به فردترین کتابخانه‌ةای تخصصی ایران را موجب گشت.
در حال حاضر بخش کتاب کتابخانه تخصصی انقلاب اسلامی و تاریخ معاصر دفتر ادبیات انقلاب اسلامی با بیش از 8500 عنوان کتاب در یازده هزار مجلد پاسخگوی پژوهشگرانی است که از سوی مراکز تحقیقاتی، دانشگاهها و سایر مراکز و نهادها به صورت روزافزون برای انجام پژوهش در تاریخ معاصر ایران خاصه انقلاب اسلامی رجوع می‌کنند.

ب) نشریات
اهمیت فراوان گردآوری اطلاعات برای انجام پژوهش‎ها و طرح‌ها‎ی تحقیقاتی موجود در دفتر ادبیات انقلاب اسلامی سبب گردید تا هم‎زمان با گردآوری کتاب برای انجام پژوهش‎ها و تحقیقات، جمع‎آوری نشریات مرتبط با کار پژوهشی نیز در دستور کار دفتر ادبیات قرار گیرد. نخست نشریات در حال انتشار و دوم نشریات قدیمی و تعطیل شده از عصر ناصری تا سال‎های پس از پیروزی انقلاب اسلامی که هر کدام منابع اطلاعاتی و داده‎های خام تحقیقاتی و مطالعاتی را در خود جای داده‎اند.، جمع‌آوری گردید.
در حال حاضر حدود یک‌هزار شماره مجله و روزنامه در قالب بیش از پانصد عنوان نشریه در موضوع‌های سیاسی، فرهنگی، مذهبی و نظامی در حیطه انقلاب اسلامی و تاریخ معاصر ایران از سال‌های سلطنت ناصرالدین شاه و مشروطیت، حکومت پهلوی اول و دوم و سال‌های انقلاب اسلامی به بعد به مجموعه منابع کتابخانه اضافه نموده است.

ج) لوح‎های فشرده (دیداری و شنیداری)
با ورود لوح‎های فشرده به بازار نشر و عرصه پژوهش، تولید این‌گونه آثار نرم‌افزاری از رونق روزافزونی برخوردار گشته است بخش دیداری و شنیداری کتابخانه در حال حاضر با بیش از 600 حلقه لوح فشرده، گنجینه در خوری را برای پژوهشگران علاقه‌مند به جنبه‌های مختلف تاریخ انقلاب اسلامی و تاریخ معاصر ایران فراهم ساخته است.
گفتنی است با عنایت به منابع ذکر شده فوق در راستای خدمات‌رسانی داخلی و پشتیبانی مطالعات و پژوه‌ش‌های دفتر ادبیات انقلاب اسلامی می‌توان به نگارش چهار مجلد فرهنگ ناموران معاصر ایران (دو مجلد منتشر شده)، تدوین و انتشار ده مجلد روزشمار انقلاب اسلامی، 5 مجلد روزشمار 15 خرداد 1342 (3 جلد منتشر شده)، نگارش و انتشار دو مجلد دایره‎المعارف‎ انقلاب اسلامی ویژه کودکان و نوجوانان، تدوین و انتشار بیش از 30 مجلد کتاب خاطرات شخصیت‎های انقلابی در قالب تاریخ شفاهی انقلاب اسلامی اشاره کرد.

تک‌نگاری شخصیت‌های ماندگار
بخش تک‌نگاری شخصیت‌های ماندگار از سال 1388ش، با فعالیت تعدادی از پژوهشگران و کارشناسان تاریخ معاصر و انقلاب اسلامی ایران آغاز به کار کرد. این بخش تولید و نگارش کتاب‌هایی در حدود یکصد صفحه‌ای درباره زندگانی، فراز و فرود، فعالیت‌ها، آراء و اندیشه‌ها و آثار و نوشته‌های شخصیت‌های برجسته و ماندگار ایران معاصر را برعهده دارد. از این‌رو پس از تهیه فهرستی یکصد نفره از شخصیت‌های ماندگار، با بهره‌گیری از نویسندگان و پژوهشگران متبحر در امر زندگی‌نامه‌نویسی، به نگارش آثاری در احوال شخصیت‌های یادشده پرداخت که هر کدام پس از سال‌ها فعالیت روی در نقاب خاک کشیده‌اند و کارنامه‌ای نیک و مؤثر و مطلوب و الگو در زمینه‌های مختلف حیات انسانی از خود بجا نهاده‌اند. نام تعدادی از مبارزان انقلابی و فعالان سیاسی همگام با نهضت امام خمینی و در مبارزه با استعمار و دخالت بیگانگان و جمعی از نویسندگان و محققان و عالمان و مراجع و استادان و شاعران و ادیبان و مورخان دلسوز این سرزمین که حاصل سال‌ها تلاش و کوشش آنها، نتایج و آثار پسندیده و مؤثر و نیکو برای مردم در برداشته است، درشمار شخصیت‌های ماندگار در این پژوهش قرار دارند. شایان ذکر است که تلاش این بخش بر این امر استوار شده است که محتوای نوشته‌ها که هر کتاب مخصوص به شرح احوال یکی از شخصیت‌های یادشده است، مطابق مستندات و داده‌ها و یافته‌های تاریخی و علمی و دقیق روشمند تنظیم و ارائه گردد و پس از چندین بار خوانش و کارشناسی‌های لازم به مرحله انجام و انتشار سپرده شود.

واحد دایره‎المعارف زندان سیاسی عصر پهلوی
واحد دایره‎المعارف زندان سیاسی عصر پهلوی از سال 1386 شروع به کار کرد. دانشنامه ـ دایره‎المعارف «زندان سیاسی عصر پهلوی» با هدف آگاه‎سازی اذهان با فضای اختناق و استبداد حاکم بر دوره پهلوی؛ آشنایی خوانندگان با واژگان، اصطلاحات و تعاریف متداول و مرسوم بین زندانیان سیاسی، واگویی برخی وقایع و رویدادهای تاریخی مرتبط با زندان سیاسی و در نهایت زندگی‎نامه مجریان، دست‎اندکاران و عوامل این پدیده سیاسی گردآوری می شود.
این پژوهش 577 مدخل را از منابع مکتوب و شفاهی موجود استخراج، و پس از مطالعه کتاب‎ها و خاطرات شفاهی مرتبط با زندان‎های سیاسی، طی نشست‎های مکرر با کارشناسان و نخبگان این موضوع و جرح و تعدیل‎های فراوان، مشخص شده‎اند. پس از انتخاب مدخل‎ها اطلاعات مربوطه از منابع مختلف گرد آمده است. تمامی مدخل‎ها، مرتبط با عناصر وابسته به داخل زندان و با تکیه بر زندان سیاسی است، به استثنای چند مدخل که دلایل خاصی برای آمدنشان وجود دارد. مدخل‎های منتخب به موضوعات مختلفی تقسیم شده و هر موضوع خود ریز موضوعات دیگری دارد. هم اینک پنجاه و پنج نویسنده با این دایره‌المعارف همکاری می‌کنند و امید می‌رود نگارش مقالات در سال 1391 پایان پذیرد.

واحد آماده‎سازی کتاب
واحد آماده‌سازی کتاب در دفتر ادبیات انقلاب اسلامی وظیفه ویرایش، حروفچینی، مقابله، نمونه‎خوانی، تهیه فهرست اعلام، نمایه‎ها، فهرست مطالب، صفحه‎آرایی و در نهایت فرآوری کتاب برای انتشار را بر عهده دارد. در بخش ویرایش، علاوه بر ویرایش فنی و ادبی و محتوایی، شیوه‎نامه ویرایشی دفتر ادبیات انقلاب اسلامی برای همسان‎سازی تولیدات مکتوب نیز اعمال می شود.

بایگانی منابع دفتر ادبیات انقلاب اسلامی
الف) بایگانی واحد تدوین تاریخ انقلاب اسلامی:
شامل بایگانی بیش از 450 هزار برگه تحقیقاتی (درباره دوره تاریخی 1357-1356 و 1343-1340) و مداخل دایره‌المعارف‎ انقلاب اسلامی و آرشیو رایانه‎ای تصاویر (بیش از دوازده هزار عکس).

ب) بایگانی شخصیت‌های خودنگاشت
گردآوری بیش از 12000 زندگی‌نامه و اسناد مربوط به افراد و شخصیت‌های هنری، فرهنگی، سیاسی، اجتماعی و ورزشی و بیش از 13000 قطعه عکس از این شخصیت‌ها در بایگانی این مجموعه یافت می‌شود.

ج) بایگانی فرهنگ ناموران معاصر ایران
شامل بایگانی زندگی‎نامه 60000 نفر از رجال و شخصیت‎های تاریخ معاصر

د) بایگانی تاریخ شفاهی
حدود 6150 ساعت مصاحبه با 850 نفر از مشاهیر و رجال سیاسی و فرهنگی معاصر به صورت نوار، CD و DVD.

هـ) بایگانی منابع خارجی
بایگانی بیش از 7500 عنوان مقاله خارجی از آغاز جنگ جهانی دوم تا پایان قرن بیستم.

پایگاه اطلاع‌رسانی 15 خرداد 42 www.15khordar42.ir
پس از پیروزی انقلاب اسلامی، جسته و گریخته پژوهش‌هایی پیرامون قیام 15 خرداد صورت گرفت. مراکز تاریخ‌پژوهی هر یک به نوبه خود و با تکیه بر اسناد و مدارکی که در اختیار داشتند به واکاوی این نهضت پرداخته و نقش آن در پیروزی انقلاب اسلامی را مورد بررسی قرار دادند. علی‌رغم این کوشش‌ها، هیچ تمرکزی بر اطلاع‌رسانی پیرامون نهضت 15 خرداد صورت نیافت. تاریخ‌پژوهان، ناگزیر به مرور منابع تاریخی متعددی بودند. پراکندگی در این تحقیقات، دفتر ادبیات انقلاب اسلامی را بر آن داشت که در پایگاهی اینترنتی، کلیه پژوهش‌های مستند پیرامون قیام 15 خرداد را گرد هم آورده و با راه‌اندازی بانک اطلاعاتی غنی و تخصصی، پژوهشگران را در رسیدن به منابع مستند، یاری بخشد.
این دفتر در چهل و چهارمین سالگرد قیام تاریخی 15 خرداد، «پایگاه اطلاع‌رسانی 15 خرداد 42» را با هدف در اختیار قرار دادن پژوهش‌ها و یافته‌های جدید در موضوع قیام 15 خرداد راه‌اندازی کرد. کتابشناسی و معرفی کتاب، مقاله، سند، خاطره، عکس، مصاحبه، خبر، روزنامه، شعر و داستان از بخش‌های گوناگون این سایت است که می‌کوشد اطلاعات و پژوهش‌های مستند، پیرامون قیام موضوع 15 خرداد را در معرض استفاده علاقه‌مندان به تاریخ و تاریخ‌پژوهان و تاریخ‌نگاران قرار دهد.
سال‌ها تلاش در جمع‌آوری اخبار، اسناد، خاطرات، عکس و مقالات، بانک اطلاعات و آرشیوهای دفتر ادبیات انقلاب را تا حدی غنی ساخته بود که با بهره‌گیری از آنها آثار ارزشمند و کم‌نظیری چون چندین جلد روزشمار انقلاب اسلامی، روزشمار پانزده خرداد، دایره‌المعارف انقلاب اسلامی، خاطرات 15 خرداد و فرهنگ ناموران معاصر ایران به بار بنشیند. چنین منابع ارزشمندی در دفتر ادبیات، یاری‌رسان سایت 15 خرداد هستند.
در 12 خرداد 1387، همایش «15 خرداد، زمینه ها و بسترها»، با همت دفتر ادبیات انقلاب برگزار شد. سایت 15 خرداد در روز برگزاری این همایش به طور رسمی افتتاح گردید. برخی نقص‌ها و کاستی‌ها در این نسخه از سایت، مخاطبین را در بهره‌گیری از مطالب سایت با مشکل مواجه می‌کرد. به عنوان مثال نبود گزینه جستجو در این نسخه، مخاطب را ناگزیر از مرور کلیه مطالب می‌ساخت. برای رفع این‌گونه مشکلات، بر آن شدیم با اعمال تغییراتی در ساختار فنی و ظاهری سایت، امکان بهره‌برداری از آن را برای مخاطبین ساده‌تر کنیم. در سال جاری (1389) طرح جدید این پایگاه، با نظرسنجی از گروهی از مخاطبین و چندین جلسه گفتگو با کارشناسان و متخصصین فنی، آماده و پس از رفع اشکالات، فعال شد. کلیه مطالب این پایگاه روی طرح جدید بارگذاری و نسخه جدید، در مهر ماه سال جاری (1389) جایگزین طرح قبلی شد. با ثبت 12 آدرس مجزا و تمرکز همگی آنها بر یک دامنه، امکان دستیابی به نسخه جدید، از طریق واژه های مختلف در موتورهای جستجوی اینترنتی نیز مهیا گردید.
چنانکه ذکر شد، پایگاه اطلاع‌رسانی 15 خرداد، پژوهش‌های پیرامونی این قیام را در چند بخش جداگانه دسته‌بندی کرده است. نخستین گام در ورود به هر عرصه پژوهشی، کتابشناسی آن عرصه و شناخت منابعی است که موضوع مورد نظر را به بحث گذاشته‌اند. در بخش معرفی کتاب و کتابشناسی سایت 15 خرداد، فهرست بیش از 150 عنوان کتاب با موضوع 15 خرداد 42، منتشر شده و تاکنون (بهمن ماه 1389) معرفی تفصیلی حدود 80 عنوان از این آثار صورت گرفته است.
اسناد و خاطرات مربوط به قیام 15 خرداد منابعی هستند که محققین را بیش از مقالات تحلیلی با جزئیات زمینه‌ها و پیامدهای این قیام آشنا می‌سازند. تاکنون (بهمن ماه 1389) تصویر 500 سند به همراه متن و جزئیات آن در سایت 15 خرداد منتشر و قریب 60 فایل خاطره در دسترس مخاطبین قرار گرفته است.
مقالات علمی، شعر، داستان، عکس، اخبار و کلام رهبر، از دیگر بخش‌های این پایگاه هستند. در حال حاضر بیش از 90 مقاله و 40 قطعه شعر و داستان در این سایت قابل دسترسی است.
یکی از مهم‌ترین بخش‌ها، روزنامه 15 خرداد است. هر روز یک شماره از این روزنامه در صفحه نخست سایت منتشر می‌شود و تاکنون بیش از 1000 شماره از آن در آرشیو این روزنامه قابل دسترسی است. روزنامه 15 خرداد با تکیه بر منابع ارزشمندی که برای نگارش مجموعه کتاب‌های روزشمار 15 خرداد مورد استفاده است تنظیم شده و مرور آن شناخت نسبتاً دقیقی از رخدادهای سالهای 1340 تا 43 و فضای سیاسی اجتماعی اقتصادی و فرهنگی آن سال‌ها را به مخاطب، ارائه می‌دهد.
گفتگو با شاهدان عینی و معرفی شهدای واقعه نیز از دیگر بخش‌های سایت 15 خرداد است که می‌کوشد در کنار دیگر منابع، اطلاعات دست اولی را در اختیار تاریخ پژوهان قرار دهد.

پایگاه اطلاع‌رسانی تاریخ شفاهی ایران www.oral-history.ir
پایگاه اطلاع‌رسانی تاریخ شفاهی ایران در سال 1386 در مرکز مطالعات و تحقیقات فرهنگ و ادب پایداری راه اندازی شد و تاکنون به فعالیت خود ادامه داده است.
هدف از راه‌اندازی این پایگاه گسترش سطح آگاهی عمومی دربارۀ تاریخ شفاهی و مقولات مرتبط با آن همچون خاطره‌نویسی، مصاحبه، گزارش‌های تاریخی، سفرنامه‌نویسی و ... در حوزۀ ادبیات پایداری در ایران و معرفی فعالیت‌های صورت گرفته در ایران به جهانیان بوده است..
هم‌اکنون این پایگاه با توجه به اینکه تاریخ شفاهی در ایران در دو جریان کلی انقلاب اسلامی و جنگ تحمیلی دنبال می‌شود، این دو موضوع را همراه با درج مقالات نظری، فنی، و تخصصی در حوزۀ تاریخ شفاهی به طور خاص و پژوهش‌های تاریخی به طور عام در دستور کار دارد.
همچنین علاوه بر سه جریان کلی ذکر شده، پیگیری اخبار همایش‌ها و کنگره‌های تخصصی حوزه تاریخ شفاهی در ایران و جهان، مکاتبه و برقراری ارتباط با مؤسسات و نهادهای فعال در این زمینه و نیز معرفی فعالیت دیگر کشورها در این حوزه مدنظر این پایگاه اطلاع‌رسانی است.
این پایگاه هم‌اکنون با دو زبان فارسی و انگلیسی فعالیت می‌کند و نزدیک به هفتصد مقاله در آن درج گردیده است. پیش‌بینی شده زبان عربی نیز به زبان یاد شده افزوده شود. مخاطبان دنیای مجازی در بیش از 40 کشور جهان از مطالب این پایگاه استفاده می‌کنند و تاکنون انجمن‌های تاریخ شفاهی چندین کشور از جمله شبکۀ تاریخ شفاهی آمریکای لاتین، جمهوری چک، نیوزلند، و ... با این پایگاه بنای مناسبات دوجانبه گذارده‌اند.
این پایگاه از آبان سال 89 در کنار فعالیت‌های جاری خود دست به تأسیس نخستین و تنها هفته‌نامه الکترونیکی تاریخ شفاهی در جهان زد که تاکنون 14 شمارۀ آن در دو زبان فارسی و انگلیسی منتشر شده است.
"منبع: پایگاه اطلاع رسانی انقلاب اسلامی"