موسیقی رمضان، از سحر خوان ها تا صدای ربنای رادیو و تلویزیون

به گزارش پایگاه خبری حوزه هنری، زندگی امروز بر  روی همه چیز سایه انداخته است؛ از کوچکترین تا بزرگترین چیزها. اگر بخواهیم زندگی امروز را با زندگی گذشتگانمان بنا بر گفته آنها قیاس کنیم، تفاوت های زیادی را می بینیم که البته بعضی از این تفاوت ها نسبت به مقتضیات زمان طبیعی است اما شاید یادآوری بعضی از رسم ها و آیین ها برای حفظ و اشاعه فرهنگ ضروری باشد؛ مثلا امروزه با صدای اذان و ربنایی که از بلندگوی محل ، رادیو و یا  تلویزیون پخش می شود، حال و هوای افطار و سحر به ما دست می دهد اما در گذشته  کاملا متفاوت بود؛ نه از  بلندگو و نه از رادیو خبری بود. آن موقع  ماه رمضان حال و هوای خودش را داشت. سحری خوانها برای بیدار کردن مردم در وقت سحر ابو عتا خوانی می کردند . شاید خیلی ها سحر خوانها را فراموش کردند و نسل جوان تر هم بی شک تقریبا چیزی از این آیین نمی دانند برای همین به سراغ هوشنگ جاوید رفتیم که در زمینه موسیقی رمضان تحقیق و بررسی کرده است که این گفتگو را در زیر می خوانیم: 
چطور شد که به سراغ موسیقی رمضان رفتید؟
در قبل از انقلاب اسلامی به جنبه های مختلف موسیقی و وجوه آن پرداخته نشده بود لذا در بعد از انقلاب اسلامی این امر ضرورت یافت؛ یکی از وجوه موسیقی ایرانی، مذهب است. موسیقی مذهبی بحث گسترده ای است که متاسفانه تا به امروز شناخت و برداشت درستی از این هنر وجود ندارد. 
بر اساس پژوهش هایی که در زمینه موسیقی مذهبی ایران انجام دادم شاخه های مختلف آن را گردآوری و شناسایی کردم . در حین مطالعاتم به تنوع موسیقی رمضان پی بردم که به لحاظ موضوعیت بسیار جذاب و دارای جلوه های خوبی است. نتیجه این تحقیقات را به مرکز موسیقی حوزه هنری سپردم  که  توسط انتشارات سوره مهر با عنوان «موسیقى رمضان در ایران» به چاپ رسید.
این کتاب تا چه حد توانست مخاطبان را با پیشینه این نوع موسیقی آشنا و آنها را به این ژانر توجه دهد؟
قبل از چاپ این کتاب جامعه، موسیقی رمضان را نمی شناخت. با ارائه این کتاب این نوع موسیقی دوباره معرفی شد. در  جشنواره هنرهای قرآنی برای اولین بار بخش موسیقی آیینی مطرح و دبیری آنرا به من سپردند. من به همراه کتاب یک لوح فشرده صوتی را کنار کتاب قرار دادم  که در ان زمان مولتی مدیا تازه وارد ایران شده بود. همچنین در تالار وحدت از سوی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی بخش اجرایی آنرا انجام دادم. 
انتشار این کتاب چه بازخوردی در جامعه داشت؟
خبرگزاری ها بیشترین استفاده را از مطالب کتاب به خصوص در ماه مبارک رمضان می کنند. حتی برنامه های تلویزیونی نیز با استناد بر این کتاب ساخته می شود که می توان به برنامه " اهل ایمان"  شبکه مستند اشاره کرد که از کتاب من به عنوان یکی از مراجع خود استفاده کرده است.  سریالی هم با نظارت من ساخته شد که برای ساخت این سریال حدود 8 ماه به جاهای مختلف ایران سفر کردیم تا سریال" آوای ماه" آماده و برای شبکه 4 در سال 85 پخش شد.
همچنین ورکشاپ هایی را برای تهیه کنندگان رادیو در استدیو های صدا و سیما برگزار کردیم تا با بخش های مختلف موسیقی رمضان آشنا شوند.
در موسیقی رمضان با توجه به اینکه موسیقی مناسبتی مذهبی است بیشتر از چه سازهایی استفاده می شود؟
در بخش روایت گری موسیقیایی، هنرمندان برای بیان داستان های مذهبی از ساز زخمه ای استفاده می کردند. در مناطق شمال شرق و شرق کشور از ساز دو تار استفاده می کردند. در زمان رویت هلال ماه، اعلام سحر و افطار از سازهای بادی و کوبه ای استفاده می کردند. 
از چه اشعار با چه مضامینی در این نوع موسیقی استفاده می شد؟
جایگاه آواز در موسیقی رمضان فراوان است. پیش خوانی ماه رمضان، سحر خوانی، دعا خوانی، نوحه خوانی، مولودی خوانی، آیین های گروهی و... حتی آوازهای ویژه کودک و نوجوان را هم شامل می شد.
مناجات خوانی صرفا ویژه پس از اسلام است چون شاعران رو به مناجات سرایی می آوردند لذا تمام مناجات خوان ها از این اشعار استفاده می کردند. به عنوان مثال نظامی غزلی بلند دارد که مطلع آن با این بیت شروع می شود: " به یارب یارب شب زنده داران/ به امید دل امیدواران" ؛ تمام سحر خوان ها تا به امروز این شعر را اجرا می کنند یعنی این غزل آنچنان گیراست که از چند قرن گذشته و تا به امروز هم خوانده می شود.
غالب شاعران ماه مبارک رمضان را موجودی زنده می بینند  به طوری که با آمدن ماه مبارک رمضان شروع به مرحبا خوانی و با رفتن این ماه به الوداع خوانی می کردند. 
در گذشته شاعران در هر دوره ای در خصوص ماه رمضان شعر می سرودند که به رمضانیه سرایی معروف بود که از هر شاعری تا زمان قاجار حداقل یک شعر از او به مناسبت رمضان دیده می شد.
مناجات خوان های رمضان نیز از همین شعرهای رمضانیه استفاده می کردند و آنها را به صورت آواز می خواندند در واقع هم رمضانیه خوانی و هم رمضانیه سرایی جاری بود که متاسفانه امروزه از بین رفته است. 
در شاهنامه فردوسی 18 بار به نقاره زنی اشاره شده است آیا سحر خوانی می تواند به نوعی از آن زمان ریشه گرفته باشد؟
توارث هنر از یک دین به دین بهتر در فرهنگ شناسی امری مهم است. نقاره زنی نیز از گذشته توارث پیدا کرده است. طبل نقاره زنی در طول زمان تبدیل به اعلام زمان کار به مردم شد در واقع نقاره زنان دربار شاهان مردم و شاه را برای کار بیدار می کردند و در شب نیز با نقاره زدن وقت خواب را اعلام می کردند که  حدود نیمه شب بود و طبل قرق نام داشت. بعدها این رسم توارث پیدا کرد و در زمان اسلام در5 وعده انجام می شد که هم برای اقامه نماز و هم برای اعلام ساعت کار بود.
با این توصیف سحر خوانی تنها به زمان اسلام بر نمی گردد؟
سحر خوانی پیش از اسلام  ویژه پادشاهان و درباریان بود زیرا پادشاهان ساسانی موظف بودند که در سحر آواز بخوانند.
هرمز چهارم پدر خسرو، توسط گستهم (بسطام) و برادر گستهم از سلطنت خلع شد و به زندان افکنده‌شد؛ زمانیکه خسروپرویز از این ماجرا آگاه شد نزد پدر رفت و پدر از او چند درخواست کرد که یکی از آنها این بود که آواز خواندن در سحر را فراموش نکند و چون این آواز حالت نیایشی داشت از همان جا تا پس از اسلام از این هنر درباری استفاده شد و اسلام انرا به صورت هنری مردمی در آورد که آوازهای سحری یکی از زیباترین جلوه های آن است که توام با آرامش و نیایش است.
آیا آیین سحر خوانی هنوز هم در ایران رواج دارد ؟
امروزه به دلیل حضور رسانه هایی چون رادیو و تلویزیون این هنر رو به افت است. حالا مردم به جای سحر خوان ها تنها صدای یک سحر خوان را از رسانه ها می شنوند. با این حال هنوز در برخی از نقاط ایران سحرخوان های خوبی یافت می شوند. در طبس نیز نقاره زنی به صورت وقفی نسل به نسل انتقال می یابد.
حرف پایانی؟
از اینکه در زمینه موسیقی رمضان جریان سازی صورت گرفت بسیار خوشحالم اما از فرهنگستان هنر گلایه ای دارم که چرا در همایش موسیقی رمضان هیچ دعوتی از من نشد.