درخشش در تئاتر کشور از دستاوردهای انقلاب اسلامی است

نشست تخصصی همایش نمایشگران تئاتر خیابانی «طلوع فجر» با عنوان«جایگاه تئاتر خیابانی پس از انقلاب اسلامی» عصر چهارشنبه، 15 بهمن‌ماه، با حضور جمعی از هنرمندان و فعالین عرصه‌ تئاتر خیابانی در سالن سلمان هراتی حوزه هنری برگزار شد.
به گزارش پایگاه خبری حوزه هنری، رحمت امینی مدیر مرکز هنرهای نمایشی حوزه هنری در ابتدای نشست با قدردانی از هنرمندانی که در پرفروغ شدن تئاتر خیابانی حوزه هنری همکاری داشته‌اند، گفت: گاهی می‌پرسند برنامه‌های ایام دهه‌ فجر- مثلا جشنواره‌ تئاتر فجر- چقدر نسبت مستقیم موضوعی با خود انقلاب دارد. من معتقدم اگر درخششی در تئاتر کشور دیده می‌شود از دستاوردهای انقلاب اسلامی است ولی با این‌حال در حوزه هنری بر آن شدیم تا همایش «طلوع فجر» را کاملا منطبق با موضوع انقلاب برگزار کنیم که امیدوارم این همایش با مطالعه و دقت‌نظر بیشتر و همراهی شما همراهان و هنرمندان در سال‌های آتی با شکل و شمایل ایدئال‌تر برگزار شود.
وی با بیان این‌که در تولیدات مرکز هنرهای نمایشی حوزه هنری، کیفیت آثار نسبت به کمیت، اولویت دارد اظهار داشت: از زمانی که امیرحسین شفیعی در چند ماه گذشته مسئولیت دفتر تئاتر خیابانی مرکز هنرهای نمایشی حوزه هنری را برعهده گرفت، شاهد رونق این‌گونه‌ تئاتر با توجه به سیاست‌ها و خط مشی‌های حوزه هنری بوده‌ایم؛ به طوری که آثار حوزه هنری در جشنواره‌ی سی و سوم تئاتر فجر، هشت جایزه‌ی در بخش مسابقه تئاتر خیابانی دریافت کرد. البته امیرحسین شفیعی نه فقط برای حوزه هنری بلکه تلاش خود را معطوف به پرفروغ شدن تئاتر خیابانی در کل کشور دارد.
این استاد دانشگاه ادامه داد: از آنجایی که هنرمند تئاتر خیابانی، اندیشه و موضوعات مورد نظر خود را با زبانی ساده با مردم جامعه در میان می‌گذارد از این رو طیف بسیار گسترده‌تری مخاطب تئاتر خیابانی می‌شوند. مخاطب تئاتر خیابانی، مخاطب خاص نیست بلکه مردم کوچه و بازار است، از این جهت تئاتر خیابانی تعهدات ویژه‌ای نسبت به جامعه و مردم خود دارد.
امینی همچنین برگزاری نشست‌های تخصصی و گپ و گفت‌های هنرمندان تئاتر خیابانی را از جمله راهکارهایی برای آسیب شناسی تئاتر خیابانی ذکر کرد و وعده داد تا نشست‌های تخصصی مرکز هنرهای نمایشی حوزه هنری با موضوع تئاتر خیابانی استمرار یابد.
در ادامه‌ نیز محمود فرهنگ، از هنرمندان و مدیران پیش کسوت عرصه‌ تئاتر خیابانی، به عنوان سخنران مدعو این نشست، گفت: صحبت خود را با این سوال شروع می‌کنم که آیا باید از عبارت «تئاتر خیابانی» استفاده کنیم یا «نمایش خیابانی»؟ خیلی‌ها در ابتدای فعالیت‌های رسمی نمایش خیابانی پس از انقلاب، می‌خواستند یک کپی ساختگی از آنچه در غرب با این عنوان جریان دارد را پیاده کنند. در صورتی که نگاه ابتدایی ما به غرب نبوده است، نمی‌خواستیم یک کپی‌برداری از تئاتر غربی انجام بگیرد. برای همین در سال‌های ابتدایی که در مرکز هنرهای نمایشی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی مسئولیت داشتم، از هیچ گروه خارجی برای اجرا به ایران دعوت نشد. اما خودم در کانون نمایشگران تئاتر خیابانی در خانه تئاتر این پیشنهاد را دادم که باید گروه‌های نمایش خیابانی تئاتر غربی مورد بررسی قرار گیرند و کارهایشان و شرایط تامین مالی‌شان و... واکاوی شود.
وی ادامه داد: در نمایش خیابانی، نگاه ما معطوب به فرهنگ ایرانی بود. متاسفانه بخش‌های مهمی از نمایش ایرانی از بین رفته است. آثاری به اسم نمایش ایرانی اجرا می‌شوند که هیچ ربطی به نمایش‌های ایرانی ندارند. نمایش‌های آیینی نیز که همواره مورد تاکید من در نمایش‌های خیابانی بوده است، به دلیل جشنواره‌ای شدن، تقریبا از بین رفته محسوب می‌شوند. تلاش من همواره این بوده که نمایش‌های آیینی در استان‌ها احیا شوند و به نوعی از این گونه نمایش‌ها حفاظت شود.
این کارگردان تئاتر اضافه کرد: تعزیه نیز از جمله نمایش‌های خیابانی است که تمامی عناصر حرفه‌ای نمایش را داراست اما متاسفانه هم‌اکنون تعزیه به عنصر ویترین پُرکن جشنواره‌ها تبدیل شده و بهره‌برداری درست و واقعی از آن صورت نمی‌گیرد. انواع گونه‌های نمایش ایرانی می‌تواند در فضای بیرونی، اجرا شوند اما وقتی از عنوان تئاتر خیابانی استفاده می‌کنیم گویی یک چهارچوب مشخص علمی برایش تعیین می‌کنیم که همان چهارچوب اصلی‌اش همین الان در اروپا وجود ندارد!
وی با این بیان این مطلب که باید از داشته‌ها و میراث خود حراست کنیم اظهار داشت: در کشور ما هر وقت مدیر یا مسئولی عوض می‌شود، گویی قرار است چرخ را از اول اختراع کند! این چرخ اختراع شده و باید در ادامه‌ مسیر با برنامه‌ریزی علاوه بر حفظ داشته‌ها، کارهای جدید کرد. همواره تلاش کرده‌ام در برنامه‌ها و حتی در آثارم استفاده از عناصر نمایش ایرانی را لحاظ کنم. باید از این میراث نگهداری کنیم. تجربه ثابت کرده اگر اروپایی‌ها خواهان حضور نمایشی از ایران در جشنواره‌های خود هستند، نمایش‌هایی را انتخاب می‌کنند که مُعرف فرهنگ ایرانی باشد. همیشه هم به دوستان و هنرمندان جوان توصیه کرده‌ام در این باره مطالعه و پژوهش داشته باشند و روی انواع مختلف ریخت‌ها و شکل‌ها و عناصر نمایش ایرانی کار کنند و از آن‌ها بهره گیرند.
محمود فرهنگ ضمن گلایه از سطحی‌نگری برخی هنرمندان جوان به نمایش خیابانی تصریح کرد: متاسفانه گویی دغدغه‌ اصلی بسیاری از گروه‌های نمایش خیابانی، پول شده؛ و هدف و تعهد اصلی نمایش خیابانی گم شده است. نمی‌گویم نباید به کسب درآمد فکر کرد بلکه معتقدم پای هنرمندان نمایشگر خیابانی که کارشان را بلد هستند روی گنج است. باید آن گنج را شناخت و کشفش کرد. در غیر این‌ صورت، همیشه دست هنرمند نمایش خیابانی به سوی مسئولین دراز خواهد بود.
وی با ذکر خاطره‌ای در دوران مسئولیت خود در دفتر تئاتر خیابانی مرکز هنرهای نمایشی گفت: یادم هست به وزیر وقت فرهنگ و ارشاد اسلامی گفتم ما از شما پول نمی‌خواهیم اما در هیئت وزیران اعلام کنید هر وزارتخانه‌ای که می‌خواهد کار آموزشی، تبلیغی و فرهنگی انجام دهد با یک دهم قیمت نمایش خیابانی می‌تواند آن را به موثرین شکل انجام دهد و به راحتی هم می‌توانید افکار سنجی کنید ببیند کار ما موفق و موثر بوده است. نمونه‌ آن کار نیز دریافت سیصد میلیون تومانی بود که از وزارت کار و امور اجتماعی آن زمان دریافت کردیم. پس گنج خود را بشناسید و از آن بهره‌ درست ببرید.
این بازیگر تئاتر با بیان این جمله که از رسیدن به دستاوردهای نمایش خیابانی بازمانده‌ایم عنوان داشت: اکنون نمایشگران خیابانی می‌بایست در عرصه‌های بین‌المللی حضور فعال می‌داشتند و از فعالیت‌های خود پول در می‌آورد اما متاسفانه باز مانده‌ایم و درجا زده‌ایم. می‌توانستیم قدم‌های بزرگی برداریم اما هنوز در ابتدای راهیم.
وی همچنین چاره‌ی مشکل نمایش خیابانی را فراتر از اجراهای عمومی دانست و گفت: همه‌ی چاره‌ی درد نمایش خیابانی، اجرا نیست چون خیلی از پیش‌درآمدها باید قبل از آن، کسب شود. باید مطالعه و آموزش بیشتری انجام شود و گروه‌ها بیشتر به گفت‌و‌گو و تبادل نظر بپردازند تا با تجربه‌ی بیشتر و مجهز به پژوهش کافی، دست به عمل بزنند. جامعه‌ی ما‌ مشکلات فرهنگی بسیاری دارد که فقط نمایشگران خیابانی هستند که می‌توانند در گسترش فرهنگ و آموزش‌های اجتماعی لازم، موثر عمل کنند. هندوستان این کار را کرده و از نمایش خیابانی برای ترویج بهداشت در روستاهای خود برای رونق دامداری، استفاده‌ی موثری انجام داده. ما نیز می‌توانیم برای کار فرهنگی شهرهای کوچک و روستاها را هدف داشته باشیم.
این هنرمند تئاتر با تاکید بر این نکته که وظیفه‌ی فعالین نمایش خیابانی در کشور سنگین‌تر از گذشته است، تصریح کرد: مسیر سختی طی شده تا نمایش خیابانی به امروز رسیده است. خیلی از هنرمندان ما در سال‌های ابتدایی کار، در خیابان‌ها و میدان‌ها کتک خورده‌اند، سختی کشیدند و البته مقاومت و پایداری کردند تا به این‌جای راه رسیده‌ایم. پس اکنون نیز شما باید تلاش بیشتری کنید تا چراغ راه آیندگان این عرصه باشید. نمایش خیابانی مظلوم و بی‌پناه است اما باید از داشته‌های خود حراست کند. در کنار این پاسداری از میراث، باید هنرمندان ما، اطلاعات و سواد خود را به روز کنند. انصافا شما به گروه‌های خودتان نگاه کنید ببین با توجه به شتابی که برای اجرا دارید، اطلاعاتتان نیز به روز هست، می‌شود یا تلاشی برای به روز شدنش می‌کنید؟ این نکته‌ی مهمی است باید به ‌آن تامل کرد.
محمود فرهنگ در بخش دیگری از صحبت‌های خود با اشاره شکل گیری گروه‌های نمایش خیابانی بلافاصله پس از انقلاب اسلامی با ذکر خاطره‌هایی گفت: در سال 58 گروه‌های مارکسیستی و امثال آن‌ها میتینگ‌هایی برگزار می‌کردند و ما نیز فکر می‌کردیم چه کاری می‌توانیم در مقابل، انجام دهیم.آن زمان در همین مکان حوزه هنری، گروهی جمع شدیم اعم از من و آقایان سلحشور، فریدزاده، اصغر تقی‌زاده، مجید مجیدی و چندین نفر دیگر که با همکاری و همفکری هم، طرحی دادیم و نمایش خیابانی‌ای آماده کردیم. آن نمایش ما در پارک شهر و پارک بعثت امروز و چند مکان دیگر اجرای موفقی داشت و در حالی که کسی فکر نمی‌کرد توجهی به نمایش خیابانی شود، استقبال کم نظیری در آن دوران از نمایش ما شد. پس از آن نیز نمایش‌های بسیار موفقی طراحی و اجرا شد. اکنون از آن زمان‌ها سال‌ها گذشته و هنرمندان باید با پشتوانه‌ به تجربیات گذشته، عرصه‌های بین‌المللی را درنوردند.
در ادامه‌ی این نشست، مجید امرایی؛ هنرمند و پژوهشگر تئاتر خیابانی؛ در ابتدای صحبت‌های خود گفت: در ابتدا تشکر ویژه از مرکز هنرهای نمایشی حوزه هنری دارم که در یکسال اخیر، توجه ویژه‌ای معطوف تئاتر خیابانی داشته و مسلما چنین نشست‌ها و گردهمایی‌ می‌تواند برای پیشبرد اهداف تئاتر خیابانی، موثر باشد.
وی همچنین در ادامه‌ی صحبت‌های خود به پیشینه‌ی نمایش خیابانی به شکل امروزی اشاره کرد و گفت: در پژوهش‌های خود به اسنادی دست یافتم که به نظر می‌رسد اولین نمایش کارناوالی ایران در سال 1303 در تهران به شکل وسیعی به اسم سیرک صفوی اجرا شده که از موسیقی زنده و عروسک‌های بسیار بزرگ بهره برده است. پس 90 سال پیش در تهران نمایش‌های بیرونی با مولفه‌های دقیق خودش اجرا می‌شده.

این نویسنده اضافه کرد: آقای فرهنگ به درستی می‌گویند که باید در نمایش بیرونی یا خیابانی نظر خود را معطوف به میراث فرهنگی خود کنیم. چراکه پیشینه‌ی نمایش‌های بیرونی در ایران از قدمت تئاتر صحنه‌ای که پیشینه‌ای 150 ساله داره، بسیار بیشتر است.
وی با اشاره به دستاوردهای نمایش‌های بیرونی و تئاتر خیابانی پس از انقلاب اسلامی گفت: "تثبیت تئاتر خیابانی به عنوان یک گونه‌ی مستقل نمایشی"، "دست‌یابی به تنوع حرفه‌ای در شیوه‌ی اجرایی"، "گسترش کمّی گروه‌های فعال در سراسر کشور"، "دست‌یابی کیفی به بن‌مایه‌های بومی" و "حضور جدی هنرورزان تئاتر خیابانی در جشنواره‌های داخلی و خارجی" از جمله دستاوردهای نمایش خیابانی در سه دهه‌ی گذشته است. این‌ها همه گواه بر این واقعیت است که نمایش‌های بیرونی و فضای باز امروز در ایران روشی مستقل در اجرا هستند که در ادامه‌ی راه، نیازمند توجه جدی، هم از سوی مدیران و هم از سوی دست‌اندرکاران این عرصه است. چه بسا هنری که از سوی هنرورزان آن، جدی گرفته نشود ماندگار و تاثیرگذار نخواهد بود.
امرایی با تقسیم‌بندی تاریخ نمایش خیابانی به سه دوره پس از انقلاب خاطرنشان کرد: نمایش خیابانی از سال 1377 تا 1385 تا حضور آقای محمود فرهنگ به عنوان مدیر دفتر تئاتر خیابانی در مرکز هنرهای نمایشی، تئاتر یا نمایش خیابانی رنگ و بوی رسمی به خودش گرفت. در این مقطع زمانی، سنگ‌بنای حرکت گروه‌های نمایشی فضای باز نهاده شد. این دوره را می‌توان با نام دوره‌ی "حرکت‌های آغازین یا دوره‌ی آگاهی بخشی" دانست. شاخصه‌ی مهم این دوره، آزمون خطا و کسب تجربه‌هایی بود که به گشودن دریچه‌های جدید منجر شد.
دبیر اسبق جشنواره تئاتر مریوان اضافه کرد: در این دوره گروه‌های متعدد و عمدتا جوان کار خود را در تئاتر خیابانی آغاز کردند گروه‌هایی که تشکیلات منسجم و تحصیلات علمی نداشتند و گرچه فعالیت‌هایشان حسی و تجربی بود اما بانی حرکت‌های خوب و تاثیرگذاری شدند. در همین دوره در خانه‌ی تئاتر، دفتر نمایشگران خیابانی نیز راه‌اندازی شد و برخی از تحصیلکرده‌های تئاتر، جذب این دفتر شدند.
وی ادامه داد: در این دوره گرچه گروه‌های شهرستانی نیز شکل گرفتند و فعال شدند اما همچنان تئاتر خیابانی شکل تزیینی در جشنواره‌ها داشت تا این‌که در سال‌ 84 جشنواره تئاتر خیابانی مریوان به عنوان جشنواره‌ای تخصصی و قابل اعتنا معرفی شد. از این مرحله به بعد گروه‌های شهرستانی در عملکرد خود، گوی سبقت را از گروه‌های تهرانی ربودند و در آثار خود خوش درخشیدند. در اواخر این دوره نمایش خیابانی اختتامیه‌ای مستقل در جشنواره‌ی تئاتر فجر داشت و نهادهایی مثل حوزه هنری و سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران نیز نگاه حمایتی خود را معطوف تئاتر خیابانی کردند.
این پژوهشگر، دوره‌ی دوم را با مدیریت شهرام کرمی بر دفتر تئاتر خیابانی مرکز هنرهای نمایشی از سال 1385 تا 1388 تقسیم‌بندی کرد و گفت: دوره‌ی دوم، دوره‌ی "تثبیت فعالیت‌های اجرایی و عملیاتی" بود. در این دوره جشنواره مریوان رونق بیشتری گرفت و تئاتر خیابانی در جشنواره‌های دیگر نیز جدی گرفته ‌شد و با برگزاری کارگاه‌های آموزشی ویژه با دعوت از گروه‌های خارجی تئاتر خیابانی قدم‌های حرفه‌ای محکمی برداشت.
مجید امرایی افزود: دوره‌ی سوم با کناره‌گیری شهرام کرمی آغاز شد و بنده‌ی حقیر از سال 88 تا 91 مسئولیت دفتر تئاتر خیابانی را برعهده گرفتم. من این دوره را دوره‌ی "بلوغ و نوزایی در تئاتر خیابانی" می‌دانم. در این دوره گروه‌های خلاق و مبتکری فعالیت داشتند و بیش از سه هزار و ششصد اجرای عمومی ظرف سه سال در سراسر کشور توسط گروه‌های فعال، انجام شد. در همین دوره هشت جشنواره‌ی تئاتر خیابانی با عنوان جشنواره‌ی "شهروند" در شهرهایی چون تبریز، فسا، ارومیه و لاهیجان برگزار شد. همچنین ارتباط با گروه‌های خارجی هم شکل مضاعفی گرفت به شکلی که در دوره‌ی هفتم جشنواره‌ی مریوان، هفت کشور خارجی نیز در این رویداد حضور پیدا کردند. از سوی دیگر نمایش‌های ایرانی نیز در فراسوی مرزها چون عراق و تاجیکستان اجرا شدند.
وی ادامه داد: اما با پایان سال 91 رکود خاصی تئاتر خیابانی را در بر گرفت که از دلایل آن می‌توان به نبود استقلال مدیر دفتر تئاتر خیابانی، نبود برنامه‌ی مدون، وجود مشکلات اقتصادی و تفرقه‌افکنی و سوء رفتار برخی از گروه‌های نمایشی اشاره کرد. متاسفانه اجراهای عمومی نمایش خیابانی در سراسر کشور تعطیل شد و تئاتر خیابانی از رونق خود تهی شد.
مجید امرایی در ادامه‌ی صحبت‌های خود ضمن ارائه‌ی پیشنهادهایی برای بهبود وضعیت نا‌به‌سامان تئاتر خیابانی گفت: اما می‌توان شرایط را به نفع تئاتر خیابانی بهبود داد که در ابتدای راه باید آسیب‌شناسی جدی‌ای در این حوزه با حضور کارشناسان و افراد صاحبنظر انجام شود. باید کارگاه‌های آموزشی مجدد فعال شوند و کارهای زمین مانده در دست اقدام قرار گیرند. باید تئاتر کاربردی به عنوان شاخه‌ی مهمی از تئاتر خیابانی مورد توجه قرار گیرد و ارتباط گروه‌های فعال با جشنواره‌های خارجی برقرار و مستمر گردد.
امرایی در پایان صحبت‌های خود خاطرنشان کرد: خدا را فراموش نکنیم با یاری از خدا و توکل به آن یگانه‌ی متعال می‌توان کارها را به خوبی پیش برد.
در ادامه‌ی نشست، هنرمندانی حاضر در جلسه همچون سامان خلیلیان، هادی عطای، حامد زارعان، احمد صمیمی، خیرالهی و کاظمی  ضمن بیان نقطه نظرات خود، پیشنهادهایی نیز برای بهبود جریان نابسامان تئاتر خیابانی ارائه کردند.
همچنین محمود فرهنگ نیز در جمع‌بندی نظرات مطرح شده گفت: اینکه فقط مدعی انجام کار و حرفه‌ای بودن باشیم فایده‌ای ندارد. تاکید من بر آموزش خود گروه‌هاست. تا زمانی که گروه‌ها صاحب سبک نشوند نمی‌‌توانند مدعی باشند. از سوی دیگر این‌که فقط منتظر حمایت مدیران باشیم راه به جایی نخواهیم برد. مجدد تکرار می‌کنم که هنرمندِ کاربلد تئاتر خیابانی پای بر روی گنجی دارد که فقط باید آن را کشف کند. اگر هنرمندان نمایش خیابانی با نگاه صنفی با اتحاد و همدلی و البته با پشتوانه‌ی آموزش‌های علمی، گام‌ بردارند آنگاه ثمرات بسیاری برداشت خواهند کرد ولی اگر فقط نگاهمان به منافع شخصی باشد وضعیت به همین منوال باقی می‌ماند.
در پایان جلسه، سید جواد روشن؛ مدیر دفتر مطالعات و پژوهش مرکز هنرهای نمایشی حوزه هنری؛ که مدیریت جلسه را بر عهده داشت گفت: ایجاد وحدت بین گروه‌های نمایشی باعث موفقیت در راه است. برای وحدت نیز باید بتوانیم یکدیگر را تحمل کنیم. باید حرف‌ها گفته شود و با بحث علمی به نتیجه برسیم. بالندگی تئاتر خیابانی نیازمند کار صنفی و نگاه و تفکر آکادمیک و علمی است.
یاد آور می‌شود همایش "طلوع فجر" با اجرای 4 نمایش خیابانی تا 21 بهمن ماه در حوزه هنری، مجموعه‌ی تئاتر شهر و خانه‌ی هنرمندان ادامه خواهد داشت.